Telif Hakları (FSEK)

1. Giriş

Telif hakları, fikri mülkiyet hukukunun en köklü dallarından birini oluşturur. İnsan zihninin yaratıcı ürünlerini koruyan telif hakları, eser sahiplerine eserlerinin kullanımı üzerinde münhasır yetkiler tanıyarak yaratıcılığı teşvik eder ve kültürel zenginliğin gelişmesine katkıda bulunur.

Türk hukukunda telif hakları, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) ile düzenlenmektedir. 1951 yılında yürürlüğe giren ve çok sayıda değişiklikle güncelleştirilen FSEK, telif hakkı korumasının temel çerçevesini belirler. Kanun, Bern Sözleşmesi ve TRIPS Anlaşması ile uyumlu olarak hazırlanmış olup AB direktifleri doğrultusunda modernize edilmiştir.

2. Eser Kavramı

FSEK'e göre eser, "sahibinin hususiyetini taşıyan" ve kanunda sayılan kategorilerden birine giren fikir ve sanat ürünleridir. Eser kavramının iki temel unsuru bulunmaktadır: hususiyet (özgünlük) ve kanunda sayılan eser türlerinden birine girme.

Eser: Sahibinin hususiyetini taşıyan ve ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri olarak sayılan her nevi fikir ve sanat mahsullerini, (...) ifade eder.

2.1. Hususiyet Şartı

Hususiyet, eserin yaratıcısının kişiliğini yansıtması, onun bireysel özelliklerini taşıması anlamına gelir. Bu kavram, Anglo-Amerikan hukukundaki "originality" (özgünlük) kavramından daha dar yorumlanır. Türk hukukunda hususiyet, eserin yaratıcısının düşünce ve duygularını yansıtmasını, özgün bir ifade biçimi taşımasını gerektirir.

Yargıtay uygulamasında hususiyet değerlendirmesinde genel olarak; eserin sıradan olmaması, herkes tarafından aynı şekilde meydana getirilemeyecek nitelikte olması ve yaratıcısının kişisel dokunuşunu içermesi aranmaktadır.

2.2. Eser Türleri

FSEK, korunan eserleri dört ana kategoride düzenlemektedir. Bu sınıflandırma tahdidi (numerus clausus) olmayıp, teknolojik gelişmeler karşısında geniş yorumlanmaktadır.

İlim ve edebiyat eserleri şunlardır:

1. Herhangi bir şekilde dil ve yazı ile ifade olunan eserler
2. Her biçim altında ifade edilen bilgisayar programları ve bir sonraki aşamada program sonucu doğurması koşuluyla bunların hazırlık tasarımları
3. Her nevi rakıslar, yazılı koreografi eserleri, pandomimalar ve buna benzer sözsüz sahne eserleri
4. Bedii vasfı bulunmayan her nevi teknik ve ilmi mahiyette fotoğraf eserleriyle, haritalar, planlar, projeler, krokiler, resimler, coğrafya ve topoğrafyaya ait maket ve benzerleri, her çeşit mimarlık ve şehircilik tasarım ve projeleri, mimari maketler, endüstri, çevre ve sahne tasarım ve projeleri

3. Eser Sahibi

FSEK'e göre eser sahibi, eseri meydana getiren kişidir (m. 8). Türk hukuku, kıta Avrupası geleneğine uygun olarak, sadece gerçek kişilerin eser sahibi olabileceği ilkesini benimsemiştir. Tüzel kişiler ancak mali hakların devri veya lisans yoluyla hak sahibi olabilir.

Bir eserin sahibi, onu meydana getirendir. Bir işlenmenin ve derlemenin sahibi, asıl eser sahibinin hakları mahfuz kalmak şartıyla onu işleyendir.

3.1. Birden Fazla Kişinin Eser Sahipliği

FSEK, birden fazla kişinin katkısıyla meydana gelen eserler için özel düzenlemeler içermektedir. İştirak halinde eser sahipliği ve müşterek eser sahipliği farklı hukuki sonuçlar doğurur.

Fikir ve sanat eserleri üzerinde sahiplerinin mali ve manevi menfaatleri bu kanun dairesinde himaye görür.

4. Manevi Haklar

Manevi haklar, eser sahibinin kişiliğini koruyan, devredilemez ve vazgeçilemez nitelikteki haklardır. Bu haklar, eser sahibinin ölümünden sonra da korunmaya devam eder ve mirasçılar tarafından kullanılabilir.

Bir eserin umuma arzedilip edilmemesini, yayımlanma zamanını ve tarzını munhasıran eser sahibi tayin eder. Bütünü veya esaslı bir kısmı alenileşmemiş olan, yahut ana hatları her hangi bir suretle henüz umuma tanıtılmıyan bir eserin muhtevası hakkında ancak o eserin sahibi malumat verebilir.

5. Mali Haklar

Mali haklar, eser sahibine eserin ekonomik kullanımı üzerinde münhasır yetkiler tanır. Bu haklar devredilebilir, miras yoluyla intikal edebilir ve lisansa konu olabilir. FSEK, mali hakları tahdidi (sınırlı sayıda) olarak düzenlemiştir.

Henüz alenileşmemiş bir eserden her ne şekil ve tarzda olursa olsun faydalanma hakkı münhasıran eser sahibine aittir. Alenileşmiş bir eserden eser sahibine münhasıran tanınan faydalanma hakkı, bu Kanunda mali hak olarak gösterilenlerden ibarettir. Mali haklar birbirine bağlı değildir. Bunlardan birinin tasarrufu ve kullanılması diğerine tesir etmez.

6. Koruma Süresi

FSEK'e göre mali hakların koruma süresi, eser sahibinin yaşamı boyunca ve ölümünden itibaren 70 yıldır. Bu süre, AB direktifleri ile uyumlu olarak 2001 yılında 50 yıldan 70 yıla çıkarılmıştır.

Koruma süresi eser sahibinin yaşadığı müddetçe ve ölümünden itibaren 70 yıl devam eder. (...) Sahibinin ölümünden sonra alenileşen eserlerde koruma süresi ölüm tarihinden sonra 70 yıldır.

7. Hakların Devri ve Lisans

Mali haklar, kısmen veya tamamen başkalarına devredilebilir. Devir sözleşmesi yazılı şekle tabidir. Manevi haklar devredilemez ancak kullanım yetkisi verilebilir.

7.1. Devir ve Lisans Karşılaştırması

Eser sahibi veya mirasçıları kendilerine kanunen tanınan mali hakları süre, yer ve muhteva itibariyle mahdut veya gayrimahdut, karşılıklı veya karşılıksız olarak başkalarına devredebilirler.

8. Komşu Haklar

Komşu haklar (bağlantılı haklar), eser sahipliği dışında kalan ancak eserlerin kamuya sunulmasında önemli rol oynayan kişilerin haklarını korur. FSEK, icracı sanatçılar, fonogram yapımcıları, radyo-televizyon kuruluşları ve film yapımcılarına komşu hak koruması sağlar.

9. Telif Haklarının Sınırlandırılması

FSEK, telif haklarını mutlak ve sınırsız olarak düzenlememiştir. Belirli durumlarda eser sahibinin izni aranmaksızın eserden yararlanılabilir. Bu sınırlamalar, kamusal yarar, bilgiye erişim ve ifade özgürlüğü gibi değerlerle dengeleme amacı taşır.

10. Sonuç

Telif hakları, yaratıcılığın korunması ve teşviki için temel bir hukuki çerçeve sunmaktadır. FSEK, AB ve uluslararası standartlarla uyumlu bir düzenleme getirmiş olup, dijital çağın gereksinimlerine cevap vermek üzere sürekli güncellenmektedir.

FSEK, mali ve manevi hakların korunması için tecavüzün tespiti, men'i ve tazminat davaları ile cezai yaptırımlar öngörmektedir. Hakların devri ve lisans işlemlerinde FSEK m. 52 gereğince yazılı şekil şartı aranmakta olup, bu şartın yerine getirilmemesi devir veya lisans sözleşmesinin geçersizliği sonucunu doğurabilir.