This article is published in Turkish.
Marka Hukuku
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında marka hukuku, marka türleri, tescil süreci, marka hakları, kullanım zorunluluğu ve hükümsüzlük halleri. ABD Lanham Act, AB 2015/2436 Direktifi ve Almanya MarkenG ile karşılaştırmalı inceleme.
1. Giriş
Marka hukuku, işletmelerin mal ve hizmetlerini diğerlerinden ayırt etmeye yarayan işaretlerin korunmasını düzenler. Markalar, tüketicilerin ürünlerin kaynağını tanımasını sağlar, işletmelerin itibarını korur ve piyasada adil rekabetin sürdürülmesine katkıda bulunur.
Türkiye'de marka hukuku, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) ile düzenlenmektedir. 10 Ocak 2017 tarihinde yürürlüğe giren SMK, daha önce dağınık mevzuatla düzenlenen sınai mülkiyet haklarını tek bir kanunda toplamış ve AB müktesebatı ile uyumu sağlamıştır.
2. Marka Kavramı
SMK'ya göre marka, bir teşebbüsün mallarının veya hizmetlerinin diğer teşebbüslerin mallarından veya hizmetlerinden ayırt edilmesini sağlaması ve marka sahibine sağlanan korumanın konusunun açık ve kesin olarak anlaşılmasını sağlayabilecek şekilde sicilde gösterilebilir olması şartıyla her türlü işaretten oluşabilir.
Marka, bir teşebbüsün mallarının veya hizmetlerinin diğer teşebbüslerin mallarından veya hizmetlerinden ayırt edilmesini sağlaması ve marka sahibine sağlanan korumanın konusunun açık ve kesin olarak anlaşılmasını sağlayabilecek şekilde sicilde gösterilebilir olması şartıyla kişi adları dâhil sözcükler, şekiller, renkler, harfler, sayılar, sesler ve malların veya ambalajlarının biçimi olmak üzere her tür işaretten oluşabilir.
2.1. Marka Türleri
SMK, çeşitli marka türlerinin tesciline olanak tanımaktadır. Geleneksel markalar (sözcük, şekil, birleşik markalar) yanında, geleneksel olmayan markalar (ses, renk, hareket, hologram) da tescil edilebilir.
| Marka Türü | Tanım | Örnek |
|---|---|---|
| Sözcük Markası | Bir veya birden fazla kelimeden oluşan marka | APPLE, COCA-COLA, TURKCELL |
| Şekil Markası | Grafik unsurlardan oluşan marka | Nike swoosh, Mercedes yıldızı |
| Birleşik Marka | Sözcük ve şekil unsurlarının birleşimi | Starbucks logosu (isim + deniz kızı) |
| Renk Markası | Belirli bir renk veya renk kombinasyonu | Milka moru, Tiffany mavisi |
| Ses Markası | Belirli bir ses veya melodi | Intel jingle, Nokia zil sesi |
| Üç Boyutlu Marka | Ürünün veya ambalajın şekli | Coca-Cola şişesi, Toblerone ambalajı |
| Hareket Markası | Hareketli görüntü dizisi | Lamborghini kapı açılış hareketi |
| Hologram Markası | Holografik unsurlardan oluşan marka | Güvenlik hologramları |
2.2. Özel Marka Türleri
| Özel Marka Türü | SMK Maddesi | Özellikleri |
|---|---|---|
| Ortak Marka | m. 31 | Birden fazla gerçek veya tüzel kişiye ait, mal/hizmetleri ayırt etmeye yarayan marka |
| Garanti Markası | m. 32 | Mal/hizmetin kalite, özellik veya üretim yöntemini garanti eden marka |
| Tanınmış Marka | m. 6/4 | Türkiye'de veya dünyada ilgili sektörde bilinirliği yüksek marka (genişletilmiş koruma) |
3. Marka Tescil Şartları
Bir işaretin marka olarak tescil edilebilmesi için mutlak ve nispi red nedenlerinin bulunmaması gerekir. Mutlak red nedenleri re'sen (kendiliğinden) incelenirken, nispi red nedenleri itiraz üzerine değerlendirilir.
3.1. Mutlak Red Nedenleri
Aşağıda belirtilen işaretler marka olarak tescil edilemez:
- Marka tanımına uymayan işaretler
- Ayırt edici nitelikten yoksun işaretler
- Ticaret alanında cins, çeşit, vasıf, kalite, miktar, amaç, değer, coğrafi kaynak belirten veya üretim/hizmet zamanını gösteren işaretler
- Aynı veya aynı türdeki mal veya hizmetlerle ilgili olarak tescilli veya daha önceki tarihte başvurusu yapılmış marka ile aynı veya ayırt edilemeyecek kadar benzer işaretler
- Ticaret alanında herkes tarafından kullanılan veya belirli bir meslek, sanat veya ticaret grubuna mensup olanları ayırt etmeye yarayan işaretler
- Malın doğası gereği ortaya çıkan şeklini ya da başka bir özelliğini, teknik bir sonucu elde etmek için zorunlu olan şekli veya mala asli değerini veren şekli veya başka bir özelliğini münhasıran içeren işaretler
- Mal veya hizmetin niteliği, kalitesi veya coğrafi kaynağı gibi konularda halkı yanıltacak işaretler
- Paris Sözleşmesinin 2 nci mükerrer 6 ncı maddesine göre reddedilecek işaretler
- Paris Sözleşmesinin 2 nci mükerrer 6 ncı maddesi kapsamı dışında kalan ancak kamuyu ilgilendiren, tarihi ve kültürel değerler bakımından halka mal olmuş işaretler
- Dini değerleri veya sembolleri içeren işaretler
- Kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı işaretler
- Tescilli coğrafi işaretten oluşan ya da tescilli coğrafi işaret içeren işaretler
3.2. Nispi Red Nedenleri
Aşağıdaki hallerde marka başvurusu, ilgili hak sahibinin itirazı üzerine reddedilir:
- Tescil başvurusu yapılan marka, önceki marka ile aynı ve aynı mal/hizmetleri kapsıyorsa
- Tescil başvurusu yapılan marka, önceki marka ile aynı veya benzer ve aynı veya benzer mal/hizmetleri kapsıyorsa ve halk tarafından karıştırılma ihtimali (ilişkilendirilme ihtimali dahil) varsa
- Başvuru veya rüçhan tarihinden önce tescilsiz bir marka veya ticaret sırasında kullanılan bir başka işaret üzerinde hak elde edilmişse
- Paris Sözleşmesi kapsamındaki tanınmış markalarla aynı veya benzer nitelikteki başvurular, aynı veya benzer mal/hizmetler bakımından
- Önceki markanın Türkiye'de ulaştığı tanınmışlık düzeyi nedeniyle haksız yarar sağlanabilecek, markanın itibarı zarar görebilecek veya ayırt edici karakteri zedelenebilecekse (aynı, benzer veya farklı mal/hizmetlerde)
- Başvuru, ticari vekil veya temsilci tarafından marka sahibinin izni olmaksızın ve haklı bir sebebe dayanmaksızın kendi adına yapılmışsa
- Başvuru, başkasına ait kişi ismini, ticaret unvanını, fotoğrafını, telif hakkını veya herhangi bir fikri mülkiyet hakkını içeriyorsa
- Başvuru kötüniyetle yapılmışsa
4. Marka Tescil Süreci
Marka tescil başvurusu TÜRKPATENT'e yapılır. Başvuru, şekli ve esasa ilişkin incelemeden geçer. Mutlak red nedenlerinin bulunmadığı tespit edilirse başvuru yayımlanır ve üçüncü kişilerin itirazına açılır.
| Aşama | Süre | İşlem |
|---|---|---|
| Başvuru | - | Başvuru formu, marka örneği, mal/hizmet listesi, ücret |
| Şekli İnceleme | 1-2 hafta | Belgelerin tamlığı kontrolü |
| Mutlak Red İncelemesi | 2-4 ay | SMK m. 5 kapsamında re'sen inceleme |
| Yayım | - | Resmi Marka Bülteninde ilan |
| İtiraz Süresi | 2 ay | Üçüncü kişilerin itiraz hakkı |
| İtiraz İncelemesi | 4-6 ay | Nispi red nedenlerinin değerlendirilmesi |
| Tescil | - | Tescil belgesi düzenlenmesi |
Başvurusu eksiksiz yapılmış veya eksiklikleri giderilmiş, 16 ncı madde uyarınca incelenmiş, yayımlanmış, hakkında itiraz yapılmamış veya yapılan itirazların tümü nihai olarak reddedilmiş ve tescil ücretinin ödendiğine ilişkin bilgi de dâhil olmak üzere eksik evrakı, süresi içinde Kuruma sunularak bütün aşamaları tamamlanmış bir başvuru tescil edilerek sicile kaydedilir ve Bültende yayımlanır.
5. Marka Hakkının Kapsamı
Tescilli marka, sahibine markayı münhasıran kullanma hakkı tanır. Marka sahibi, markasının izinsiz kullanılmasını yasaklayabilir ve ihlal halinde hukuki yollara başvurabilir.
Bu Kanunla sağlanan marka koruması tescil yoluyla elde edilir. Marka tescilinden doğan haklar münhasıran marka sahibine aittir. Marka sahibinin, izinsiz olarak yapılması hâlinde, aşağıda belirtilen fiillerin önlenmesini talep etme hakkı vardır:
- Tescilli marka ile aynı olan herhangi bir işaretin, tescil kapsamına giren mal veya hizmetlerde kullanılması.
- Tescilli marka ile aynı veya benzer olan ve tescilli markanın kapsadığı mal veya hizmetlerle aynı veya benzer mal veya hizmetleri kapsayan ve bu nedenle halk tarafından tescilli marka ile ilişkilendirilme ihtimali de dâhil karıştırılma ihtimali bulunan herhangi bir işaretin kullanılması.
- Aynı, benzer veya farklı mal veya hizmetlerde olmasına bakılmaksızın, tescilli marka ile aynı veya benzer olan ve Türkiye'de ulaştığı tanınmışlık düzeyi nedeniyle markanın itibarından haksız bir yarar elde edecek veya itibarına zarar verecek veya ayırt edici karakterini zedeleyecek nitelikteki herhangi bir işaretin haklı bir sebep olmaksızın kullanılması.
5.1. Marka Hakkının Sınırları
| Sınırlama | SMK Maddesi | Açıklama |
|---|---|---|
| Dürüst Kullanım | m. 9 | Kişi adlarının, tanımlayıcı işaretlerin, yedek parça belirtiminin dürüstçe kullanımı |
| Tükenme | m. 152 | Türkiye'de marka sahibi tarafından veya izniyle piyasaya sürülen mallarda hak tükenir |
| Önceki Kullanımdan Doğan Hak | m. 8 | Başvurudan önce markayla özdeşleşmiş kişinin kullanıma devam hakkı |
6. Kullanım Zorunluluğu
Marka hakkının sürdürülebilmesi için markanın Türkiye'de ciddi biçimde kullanılması gerekir. Tescil tarihinden itibaren beş yıl içinde haklı bir sebep olmaksızın kullanılmayan marka iptal edilebilir.
Tescil tarihinden itibaren beş yıl içinde haklı bir sebep olmadan tescil edildiği mal veya hizmetler bakımından marka sahibi tarafından Türkiye'de ciddi biçimde kullanılmayan ya da kullanımına beş yıl kesintisiz ara verilen markanın iptaline karar verilir.
7. Marka Hakkının Sona Ermesi
7.1. Hükümsüzlük
Tescil anında mevcut olan eksiklikler nedeniyle marka hükümsüz kılınabilir. Hükümsüzlük kararı, tescil tarihinden itibaren geçerli olmak üzere (ex tunc) sonuç doğurur.
| Hükümsüzlük Nedeni | SMK Maddesi | Dava Açma Süresi |
|---|---|---|
| Mutlak red nedenlerinin varlığı | m. 25/1 | Süresiz (m. 5/1-ç hariç) |
| Nispi red nedenlerinin varlığı | m. 25/1 | 5 yıl (sessiz kalma süresi) |
| Kötü niyetli başvuru | m. 25/1 | Süresiz |
7.2. İptal
Tescilden sonra ortaya çıkan nedenlerle marka iptal edilebilir. İptal kararı, iptal talebinin TÜRKPATENT'e sunulduğu tarihten itibaren (ex nunc) sonuç doğurur.
Aşağıdaki hallerde markanın iptaline karar verilir:
- Kullanım zorunluluğunun yerine getirilmemesi
- Marka sahibinin fiilleri veya gerekli önlemleri almaması sonucu markanın yaygın ad haline gelmesi
- Marka sahibi tarafından veya izniyle gerçekleştirilen kullanım sonucunda markanın mal/hizmetin niteliği, kalitesi veya coğrafi kaynağı konusunda halkı yanıltması
- Garanti markası veya ortak marka teknik şartnamesine aykırı kullanım
8. Koruma Süresi ve Yenileme
Marka tescili, başvuru tarihinden itibaren on yıl süreyle koruma sağlar. Bu süre, onar yıllık dönemler halinde süresiz olarak yenilenebilir.
| İşlem | Süre/Tarih | Ücret |
|---|---|---|
| Koruma Süresi | 10 yıl (başvuru tarihinden itibaren) | - |
| Normal Yenileme | Süre bitiminden önceki 6 ay | Normal yenileme ücreti |
| Gecikmeli Yenileme | Süre bitiminden sonraki 6 ay | Normal ücret + ek ücret |
9. Sonuç
Marka hukuku, işletmelerin ticari kimliğini ve tüketicilerin güvenini koruyan önemli bir hukuk dalıdır. SMK, AB müktesebatı ile uyumlu kapsamlı bir düzenleme getirmiş olup, markaların tescili, korunması ve ihlal halinde başvurulabilecek yolları ayrıntılı olarak düzenlemektedir.
SMK m. 9 uyarınca tescilli markanın beş yıl boyunca kullanılmaması hâlinde iptal riski doğmaktadır. Uluslararası alanda ise Madrid Protokolü, tek başvuru ile birden fazla ülkede marka koruması elde edilmesine imkân tanıyan temel mekanizma olarak işlev görmektedir.