This article is published in Turkish.
Faydalı Model
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında faydalı model koruması, patent ile farkları, koruma şartları, başvuru süreci ve hak kapsamı. Almanya Gebrauchsmuster, Japonya ve Çin faydalı model sistemleri ile karşılaştırmalı inceleme.
1. Giriş
Faydalı model, "küçük patent" veya "küçük buluş" olarak da adlandırılan, teknik yeniliklerin korunmasına yönelik sınai mülkiyet hakkıdır. Patent sistemine göre daha basit, hızlı ve ekonomik bir koruma yolu sunan faydalı model, özellikle küçük ve orta ölçekli işletmeler (KOBİ'ler) ile bireysel buluş sahipleri için önemli bir araçtır.
Faydalı model koruması, tüm dünyada kabul görmüş evrensel bir sistem değildir. ABD ve İngiltere gibi bazı ülkelerde faydalı model koruması bulunmazken; Almanya, Japonya, Çin ve Türkiye dahil pek çok ülkede bu koruma türü mevcuttur. Türkiye'de faydalı model, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'nun (SMK) 142-159. maddeleri arasında düzenlenmiştir.
2. Faydalı Model Kavramı
Faydalı model, yeni ve sanayiye uygulanabilir buluşlar için verilen koruma belgesidir. Patentin aksine, faydalı model için "buluş basamağı" şartı aranmaz; bu nedenle patente göre daha düşük yenilik eşiği olan buluşlar için de koruma sağlanabilir.
83 üncü maddenin birinci fıkrası hükmüne göre yeni olan ve 83 üncü maddenin altıncı fıkrası kapsamında sanayiye uygulanabilen buluşlar, faydalı model verilerek korunur.
2.1. Faydalı Model ile Korunamayan Buluşlar
SMK, belirli konuların faydalı model ile korunmasını açıkça yasaklamıştır. Bu kısıtlamalar, faydalı modelin "küçük patent" niteliğinden ve pratik uygulama alanından kaynaklanmaktadır.
Aşağıda belirtilen buluşlara faydalı model belgesi verilmez:
- Usullere (yöntemlere) ilişkin buluşlar
- Kimyasal ve biyolojik maddelere ilişkin buluşlar
- Biyoteknolojik buluşlar
- Eczacılıkla ilgili maddeler ve bunların üretim usulleri
| Korunan Konular | Korunamayan Konular |
|---|---|
| Ürünler (makine, alet, cihaz) | Usuller (üretim yöntemleri) |
| Mekanik buluşlar | Kimyasal maddeler ve bileşikler |
| Elektrik ve elektronik cihazlar | Biyolojik maddeler |
| Araç gereçler | Biyoteknolojik buluşlar |
| Yapısal iyileştirmeler | İlaçlar ve eczacılık ürünleri |
3. Faydalı Model Koruma Şartları
Faydalı model belgesi alabilmek için buluşun iki temel şartı sağlaması gerekir: yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik. Patent için aranan "buluş basamağı" şartı, faydalı modelde aranmaz.
3.1. Yenilik
Faydalı model için yenilik değerlendirmesi, patent ile aynı kriterlere tabidir. Buluş, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya açıklanmamışsa yeni sayılır.
Tekniğin bilinen durumuna dâhil olmayan buluşun yeni olduğu kabul edilir." (m. 83/1)
Faydalı modelin yenilik değerlendirmesinde, buluş konusuna katkı sağlamayan teknik özellikler dikkate alınmaz." (m. 142/2)
3.2. Sanayiye Uygulanabilirlik
Buluşun tarım dahil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir veya kullanılabilir nitelikte olması gerekir. Bu şart, patent sistemindeki değerlendirmeyle aynıdır.
3.3. Buluş Basamağı Aranmaması
Faydalı modelin patente göre en önemli farkı, buluş basamağı (inventive step) şartının aranmamasıdır. Bu durum, faydalı modeli "küçük buluşlar" veya "artırımsal yenilikler" için ideal bir koruma aracı haline getirir.
| Şart | Patent | Faydalı Model |
|---|---|---|
| Yenilik | Aranır | Aranır |
| Buluş Basamağı | Aranır | Aranmaz |
| Sanayiye Uygulanabilirlik | Aranır | Aranır |
4. Patent ile Faydalı Model Karşılaştırması
Patent ve faydalı model, teknik buluşların korunmasına yönelik iki farklı sınai mülkiyet hakkıdır. Her birinin kendine özgü avantaj ve dezavantajları bulunmaktadır.
| Kriter | Patent | Faydalı Model |
|---|---|---|
| Koruma Süresi | 20 yıl | 10 yıl |
| İnceleme | Zorunlu (araştırma + inceleme) | İncelemesiz tescil |
| Tescil Süresi | 2-4 yıl | 3-6 ay |
| Maliyet | Yüksek | Düşük |
| Buluş Basamağı | Gerekli | Gerekli değil |
| Koruma Konusu | Ürün ve usul | Sadece ürün |
| Kimyasal/Biyolojik Maddeler | Korunabilir | Korunamaz |
| Hakkın Gücü | Güçlü (inceleme sonrası) | Zayıf (incelemesiz) |
5. Faydalı Model Başvuru Süreci
Faydalı model başvurusu TÜRKPATENT'e yapılır. Patent başvurusuna göre çok daha hızlı ve basit bir süreçtir. Araştırma ve inceleme aşamaları bulunmadığından, tescil süresi önemli ölçüde kısadır.
| Aşama | Süre | İşlem |
|---|---|---|
| Başvuru | - | Başvuru dilekçesi, tarifname, istemler, özet, varsa resimler |
| Şekli İnceleme | 1-2 hafta | Belgelerin tamlığı kontrolü |
| Yayın | Başvurudan 3 ay sonra | Resmi Bültende ilan |
| İtiraz Süresi | 3 ay | Üçüncü kişilerin itiraz hakkı |
| Tescil | İtiraz yoksa hemen | Faydalı model belgesi düzenlenmesi |
Patent başvurusu; a) Başvuru formunu, b) Buluş konusunu açıklayan tarifnameyi, c) İstemleri, ç) Tarifnamede veya istemlerde atıf yapılan resimleri, d) Özeti, e) Başvuru ücretinin ödendiğini gösterir bilgiyi, kapsar.
Bu hüküm, SMK m. 143 atıfları uyarınca faydalı model başvuruları bakımından da esas alınır; şeklî inceleme m. 143/3, araştırma raporunun Bültende yayımlanması m. 143/6 uyarınca yürütülür.
6. Faydalı Model Hakkının Kapsamı
Faydalı model belgesi, sahibine patentte olduğu gibi buluşu münhasıran kullanma hakkı tanır. Ancak faydalı model incelemesiz verildiğinden, bu hakkın kullanılmasında bazı riskler bulunmaktadır.
Faydalı modele ilişkin açık bir hüküm bulunmadığı ve faydalı modelin özelliği ile çelişmediği takdirde bu Kanunda patentler için öngörülen hükümler, faydalı modeller hakkında da uygulanır.
Bu çerçevede faydalı model sahibi, SMK m. 85/2 uyarınca patent sahibine tanınan önleme yetkilerinden yararlanır.
6.1. İncelemesiz Tescilin Sonuçları
Faydalı model incelemesiz tescil edildiğinden, yenilik ve koruma şartlarının varlığı garanti edilmemektedir. Bu nedenle faydalı model belgesi, patente göre daha zayıf bir koruma sağlar.
| Durum | Sonuç | Önlem |
|---|---|---|
| Hükümsüzlük Riski | Yenilik yoksa dava ile hükümsüz kılınabilir | Başvuru öncesi kapsamlı araştırma |
| Tecavüz Davası | Davalı hükümsüzlük def'i ileri sürebilir | Araştırma raporuna dayanma |
| Lisans Görüşmeleri | Zayıf pazarlık pozisyonu | Araştırma raporu ile güçlendirme |
7. Araştırma Raporu
Mülga 551 sayılı KHK döneminde öngörülen "değerlendirme raporu" kurumuna 6769 sayılı SMK'da yer verilmemiştir. Bunun yerine faydalı model başvurusunda araştırma raporu zorunlu hâle getirilmiştir; süresi içinde araştırma talebinde bulunulmaması başvurunun geri çekilmiş sayılması sonucunu doğurur.
Başvuru sahibi başvuruyla birlikte veya herhangi bir bildirime gerek olmaksızın başvurunun şeklî şartlara uygunluk bakımından bir eksikliğinin olmadığının veya eksikliklerin süresi içinde giderildiğinin bildirildiği tarihten itibaren iki ay içinde ücretini ödeyerek ve yönetmelikte belirtilen şartlara uygun olarak araştırma talebinde bulunur. Aksi takdirde başvuru geri çekilmiş sayılır.
8. Faydalı Modelin Sona Ermesi
8.1. Koruma Süresinin Dolması
Faydalı model belgesi, başvuru tarihinden itibaren 10 yıl süreyle koruma sağlar. Bu süre, patentin aksine uzatılamaz.
8.2. Yıllık Ücretlerin Ödenmemesi
Faydalı model korumasının devamı için yıllık ücretlerin ödenmesi zorunludur. Ücretlerin süresi içinde ödenmemesi halinde faydalı model hakkı sona erer.
8.3. Hükümsüzlük
Faydalı modelin yenilik şartını taşımadığı veya korunamayacak bir konuyu içerdiği tespit edilirse, mahkeme kararıyla hükümsüz kılınabilir.
Faydalı model belgesi aşağıdaki hallerde hükümsüz kılınır:
- Faydalı model konusu buluşun yeni olmadığının veya sanayiye uygulanabilir olmadığının ispat edilmesi
- Faydalı model konusu buluşun, faydalı model belgesi verilmeyecek buluşlardan olması
- Faydalı model konusu buluşun, buluş niteliğinde olmayan konulardan olması
- Faydalı model sahibinin, faydalı model isteme hakkına (gerçek hak sahipliğine) sahip olmadığının ispat edilmesi
- Faydalı model konusu buluşun başvuruda yeterince açıklanmaması
- Faydalı model konusunun, başvurunun ilk hâlinin kapsamını aşması
9. Patent Başvurusunun Faydalı Modele Dönüştürülmesi
Patent başvurusu sahibi, başvurusunu faydalı model başvurusuna dönüştürebilir. Bu imkan, patent incelemesinin olumsuz sonuçlanması durumunda veya daha hızlı koruma elde etmek istendiğinde kullanılabilir.
| Dönüştürme Yönü | Koşul | Süre |
|---|---|---|
| Patent -> Faydalı Model | Faydalı model ile korunabilir nitelikte olmalı | Patent kararı kesinleşmeden önce |
| Faydalı Model -> Patent | Patent şartlarını karşılamalı | Faydalı model kararı kesinleşmeden önce |
10. Faydalı Modelin Stratejik Kullanımı
Faydalı model, doğru stratejik kararlarla etkin bir koruma aracı olarak kullanılabilir. Özellikle aşağıdaki durumlarda faydalı model tercih edilebilir:
11. Sonuç
Faydalı model, patent sisteminin dışında kalan veya patent alımının pratik olmadığı durumlarda değerli bir koruma aracıdır. Hızlı tescil süreci ve düşük maliyeti, özellikle KOBİ'ler için cazip bir seçenek oluşturmaktadır.
Faydalı modelin esasa ilişkin inceleme yapılmaksızın verilmesi, bu hakkın gücünü nispeten azaltmaktadır. SMK m. 143 uyarınca düzenlenen zorunlu araştırma raporu, hakkın geçerliliğinin test edilmesinde ve olası hükümsüzlük davalarına karşı bir gösterge oluşturmasında işlev görmektedir.
Patent ve faydalı model arasındaki tercih; buluşun niteliği, koruma süresi ihtiyacı, maliyet ve zaman faktörlerine göre şekillenmektedir. Her iki koruma yolunun birlikte kullanılması da SMK çerçevesinde mümkündür.