Borcun Üstlenilmesi

1. Giriş

Borcun üstlenilmesi, borç ilişkisinde borçlunun değişmesini sağlayan temel bir hukuki kurumdur. Alacağın temlikinden farklı olarak, borcun üstlenilmesinde alacaklının onayı kural olarak zorunludur. Bunun nedeni, alacaklının borçlunun ödeme gücüne ve güvenilirliğine bağlı olmasıdır.

İşletme devirleri, şirket birleşmeleri, gayrimenkul satışları ve ticari sözleşme transferlerinde borcun üstlenilmesi büyük önem taşır. TBK m. 195-206 hükümleri, borcun üstlenilmesini ve sözleşmenin devrini düzenler.

2. Borcun Üstlenilmesi Kavramı ve Türleri

3. Borcun Üstlenilmesi Türleri (Detay)

3.1. İç Üstlenme (Borca Katılma)

İç üstlenmede, üçüncü kişi borçluya karşı borcu ifa etmeyi taahhüt eder. Alacaklı bu sözleşmenin tarafı değildir ve alacaklı-borçlu ilişkisi değişmez.

Borçlu ile iç üstlenme sözleşmesi yapan kişi, borcu bizzat ifa ederek veya alacaklının rızasıyla borcu üstlenerek, borçluyu borcundan kurtarma yükümlülüğü altına girmiş olur. Borçlu, iç üstlenme sözleşmesinden doğan borçlarını ifa etmedikçe, diğer taraftan yükümlülüğünü yerine getirmesini isteyemez. Borçlu, borcundan kurtarılmamışsa, diğer taraftan güvence isteyebilir.

3.2. Dış Üstlenme (Borcun Nakli)

Dış üstlenmede, üçüncü kişi alacaklının onayı ile borçlunun yerine geçer. Eski borçlu borcundan kurtulur, yeni borçlu alacaklıya karşı sorumlu olur.

Borçlunun yerine yenisinin geçmesi ve borcundan kurtarılması, borcu üstlenen ile alacaklı arasında yapılacak sözleşmeyle olur.

İç üstlenme sözleşmesinin, üstlenen veya onun izni ile borçlu tarafından alacaklıya bildirilmesi, dış üstlenme sözleşmesinin yapılmasına ilişkin öneri anlamına gelir.

Alacaklının kabulü açık veya örtülü olabilir. Alacaklı, çekince ileri sürmeksizin üstlenenin ifasını kabul eder veya onun borçlu sıfatı ile yaptığı diğer herhangi bir işleme rıza gösterirse, borcun üstlenilmesini kabul etmiş sayılır.

4. Dış Üstlenmenin Şartları

4.1. Üstlenme Sözleşmesi

Borcun üstlenilmesi için üçüncü kişi ile borçlu veya alacaklı arasında bir sözleşme yapılması gerekir. Bu sözleşme herhangi bir şekle bağlı değildir.

4.2. Alacaklının Onayı

Dış üstlenmenin hüküm ifade etmesi için alacaklının onayı şarttır. Alacaklı, borçlunun değişmesini kabul etmek zorunda değildir çünkü yeni borçlunun ödeme gücü eski borçludan farklı olabilir.

Borcun üstlenilmesine ilişkin öneri alacaklı tarafından her zaman kabul edilebilir. Ancak, üstlenen veya önceki borçlu, kabul için bir süre koyabilir. Alacaklı bu sürenin bitimine kadar susarsa, öneri reddedilmiş sayılır.

5. Borcun Üstlenilmesinin Sonuçları

5.1. Eski Borçlunun Durumu

Dış üstlenmede alacaklı onay verdiğinde eski borçlu borcundan kurtulur. Ancak alacaklı, onay vermezse eski borçlu sorumlu kalmaya devam eder.

5.2. Yeni Borçlunun Durumu

Yeni borçlu, borcun tüm fer'ileri ile birlikte sorumlu olur. Ancak eski borçlunun şahsına bağlı def'ileri ileri süremez.

5.3. Teminatların Durumu

Borcun üstlenilmesi halinde, üçüncü kişilerce verilmiş olan rehin ve kefaletler, bu kişilerin önceden muvafakati olmadıkça sona erer.

Borçlu değişmiş olsa bile, alacaklının borçlunun kişiliğine özgü olanlar dışındaki bağlı hakları saklı kalır.

Bununla birlikte borcun güvencesi olarak rehin veren üçüncü kişinin ve kefilin sorumlulukları, ancak onların borcun üstlenilmesine yazılı olarak rıza göstermeleri hâlinde devam eder.

6. Sözleşmenin Devri

Sözleşmenin devri, bir sözleşme ilişkisindeki tarafın hem alacak hem de borçlarıyla birlikte sözleşmeyi üçüncü bir kişiye devretmesidir. Bu, alacağın temliki ve borcun üstlenilmesinin birleşimidir. Günümüzde özellikle franchising, bayilik ve kira sözleşmelerinde sıkça uygulanır.

Sözleşmenin devri, sözleşmeyi devralan ile devreden ve sözleşmede kalan taraf arasında yapılan ve devredenin bu sözleşmeden doğan taraf olma sıfatı ile birlikte bütün hak ve borçlarını devralana geçiren bir anlaşmadır.

6.1. Sözleşme Devrinin Şartları

• Devreden, devralan ve sözleşmenin diğer tarafı arasında üçlü anlaşma
• Sözleşmenin niteliğinin devire uygun olması
• Sözleşmede devir yasağı bulunmaması

7. Borca Katılma

Borca katılma, mevcut borca ek olarak üçüncü bir kişinin de sorumlu hale gelmesidir. Eski borçlu borcundan kurtulmaz; yeni katılan kişi ile birlikte müteselsil sorumlu olurlar.

Borca katılma, mevcut bir borca borçlunun yanında yer almak üzere, katılan ile alacaklı arasında yapılan ve katılanın, borçlu ile birlikte borçtan sorumlu olması sonucunu doğuran bir sözleşmedir.

Borca katılan ile borçlu, alacaklıya karşı müteselsilen sorumlu olurlar.

8. Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler

8.1. Dış Üstlenme İçin

• Alacaklı onayı: Yazılı ve açık şekilde alınmalı, tarihi belgelenmeli
• Onay süresi: Onay için makul süre belirlenmeli; süresinde onay gelmezse üstlenme hükümsüz kalır
• Teminatlar: Üçüncü kişilerce verilen rehin ve kefaletler için önceden muvafakat alınmalı
• Fer'i haklar: Faiz, cezai şart gibi fer'ilerin durumu netleştirilmeli

8.2. Sözleşme Devri İçin

• Üçlü anlaşma: Devreden, devralan ve diğer taraf birlikte imzalamalı
• Devir yasağı: Sözleşmede devir yasağı olup olmadığı kontrol edilmeli
• Kişiye özgü edim: Sözleşmenin kişiye bağlı niteliği varsa devir mümkün olmayabilir
• Geçmiş borçlar: Devir tarihinden önceki borçların durumu açıkça düzenlenmeli

8.3. İç Üstlenme İçin

• Rücu hakkı: Üstlenen, borçluya rücu edebileceğini sözleşmede belirlemeli
• Alacaklıya karşı: İç üstlenme alacaklıya karşı ileri sürülemez, borçlu sorumlu kalır

9. Sonuç

Borcun üstlenilmesi, işletme devirleri, şirket birleşmeleri ve ticari sözleşme transferlerinde temel bir hukuki araçtır. Alacağın temlikinden farklı olarak, alacaklının korunması amacıyla onayı şart koşulmuştur. İç üstlenme, dış üstlenme, borca katılma ve sözleşme devri farklı hukuki sonuçlar doğuran ayrı kurumlar olup, özellikle teminatların akıbeti (TBK m. 198) ve geçmiş borçların durumu bu kurumların birbirinden ayrıştığı temel noktalardır.