Skip to content

This article is published in Turkish.

Sermaye Piyasası Kurulu (SPK)

Published · Last updatedUpdated 10 min read
Summary

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun 117-133. maddeleri kapsamında SPK'nın hukuki statüsü, teşkilat yapısı, idari ve mali özerkliği, düzenleme ve denetim yetkileri. Bağımsız düzenleyici kurum olarak SPK'nın rolü.

1. Giriş

Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), Türkiye'de sermaye piyasasının düzenlenmesi ve denetlenmesinden sorumlu bağımsız düzenleyici ve denetleyici kurumdur. 1982 yılında kurulan SPK, dünya genelinde securities regulator (menkul kıymetler düzenleyicisi) modelinin Türkiye'deki karşılığıdır.

SPK, idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişiliği olarak faaliyet gösterir. Kurul, sermaye piyasalarında yatırımcı koruması, piyasa bütünlüğü ve şeffaflığın sağlanması görevlerini üstlenmektedir.

2. Hukuki Statü ve Bağımsızlık

SPK'nın hukuki statüsü, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun 117. maddesinde düzenlenmiştir. Kurul, bağımsız düzenleyici ve denetleyici kurum niteliğindedir.

SPKn m. 117 Kurulun Statüsü

(1) Bu Kanunla ve ilgili mevzuatla verilen görevleri yapmak ve yetkileri kullanmak üzere kamu tüzel kişiliğini haiz, idari ve mali özerkliğe sahip Sermaye Piyasası Kurulu kurulmuştur. Kurulun merkezi İstanbul'dadır. Kurul, Kurul Karar Organı ve Başkanlık teşkilatından oluşur.

(2) Kurul, bu Kanunla ve mevzuatla kendisine verilen görev ve yetkileri kendi sorumluluğu altında bağımsız olarak yerine getirir ve kullanır. Kurulun kararları yerindelik denetimine tabi tutulamaz. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi Kurulun kararlarını etkilemek amacıyla emir ve talimat veremez.

2.1. İdari Özerklik

İdari özerklik, SPK'nın düzenleme ve denetim faaliyetlerinde siyasi müdahaleden bağımsız olmasını ifade eder. Kurul kararları hiyerarşik denetim dışındadır; ancak yargısal denetime tabidir.

Özerklik UnsuruAçıklamaYasal Güvence
Karar bağımsızlığıDüzenleyici kararlar bağımsız alınırSPKn m.117/1
Personel özerkliğiKurul personeli özlük hakları güvenceliSPKn m.132
Teşkilat özerkliğiİç örgütlenme Kurul tarafından belirlenirSPKn m.131
Hiyerarşi dışılıkBakanlar Kurulu/Cumhurbaşkanlığı talimat veremezSPKn m.117/2

2.2. Mali Özerklik

SPK, merkezi yönetim bütçesi dışında kendi bütçesine sahiptir. Gelirlerini ağırlıklı olarak piyasa katılımcılarından alınan ücret ve harçlar oluşturur.

SPKn m. 130 Kurulun Gelirleri

(1) Kurulun gelirlerinin giderlerini karşılaması esastır. Kurul bütçesi, 10/12/2003 tarihli ve 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanununun ilgili hükümlerinde belirlenen usul ve esaslara göre hazırlanır ve kabul edilir.

(2) Kurulun gelirlerinin giderlerini karşılamaması durumunda açık, genel bütçeden yapılacak Hazine yardımlarından karşılanır.

3. Teşkilat Yapısı

3.1. Kurul (Karar Organı)

SPK'nın karar organı, bir Başkan ve altı üyeden oluşan yedi kişilik Kuruldur. Üyeler Cumhurbaşkanı tarafından altı yıl için atanır. Üyelerin yarısı üç yılda bir yenilenir.

SPKn m. 118 Kurul Karar Organı

(1) Kurul Karar Organı, biri başkan, biri ikinci başkan olmak üzere yedi üyeden oluşur. Kurul Başkanı, Başkanlık teşkilatının da başıdır.

(2) Başkanın izin, hastalık, yurt içi ve yurt dışı görevlendirme ve görevde bulunmadığı diğer hâller ile görevden alınması veya üyeliğinin düşmesi durumlarında ikinci başkan, onun da bulunmadığı hâllerde başkan vekili Başkana vekâlet eder.

PozisyonAday GöstermeGörev SüresiNitelikler
BaşkanHazine ve Maliye Bakanlığı6 yılEn az 12 yıl deneyim
İkinci BaşkanHazine ve Maliye Bakanlığı6 yılEn az 10 yıl deneyim
3 ÜyeHazine ve Maliye Bakanlığı6 yılEn az 10 yıl deneyim
1 ÜyeBDDK6 yılEn az 10 yıl deneyim
1 ÜyeBorsa İstanbul6 yılEn az 10 yıl deneyim

3.2. Üyelik Nitelikleri

SPKn m. 119 Kurul Başkanı ve Üyeleri ile İlgili Esaslar

(1) Kurul Başkanı ve üyelerinin aşağıdaki şartları taşımaları zorunludur:
a) 14/7/1965 tarihli ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 48 inci maddesinin (A) bendinin (1), (4), (5), (6) ve (7) numaralı alt bentlerinde belirtilen şartları taşımak
b) En az lisans düzeyinde öğrenim görmüş olmak

(2) Başkan, ikinci başkan, başkan vekili ve üyeler, Cumhurbaşkanınca atanır.

3.3. Üyelik Yasakları ve Güvenceleri

Kurul üyelerinin görev süreleri içinde başka görev almaları yasaktır. Bu düzenleme, üyelerin bağımsızlığını ve odaklanmasını güvence altına alır.

SPKn m. 121 Yasaklar

(1) Kurul Başkan ve üyeleri, asli görevlerini aksatmayacak şekilde bilimsel amaçlı yayın yapabilir, ders ve konferans verebilir ve bunlardan doğacak telif hakları ile ders ve konferans ücretlerini alabilirler. Ancak, özel bir kanuna dayanmadıkça, Kuruldaki resmî görevlerinin yürütülmesi dışında kalan resmî veya özel hiçbir görev alamaz, dernek, vakıf, kooperatif ve benzeri yerlerde yöneticilik yapamaz, ticaretle uğraşamaz, serbest meslek faaliyetinde bulunamaz, Kurulun düzenlemek ve denetlemekle yetkili olduğu ortaklıklarda ve kuruluşlarda pay sahibi olamaz, hakemlik ve bilirkişilik yapamazlar.

3.4. Hizmet Birimleri

SPK'nın operasyonel yapısı, ana hizmet birimleri, danışma birimleri ve yardımcı hizmet birimlerinden oluşur. Ana hizmet birimleri piyasa düzenleme ve denetiminden sorumludur.

Birim TürüÖrneklerTemel Görev
Ana Hizmet BirimleriPiyasa Gözetim Dairesi, Kurumsal Yatırımcılar DairesiDüzenleme, izin, denetim
Danışma BirimleriHukuk İşleri Dairesi, Strateji Geliştirme DairesiHukuki destek, politika
Yardımcı Hizmet Birimleriİnsan Kaynakları Dairesi, Bilgi İşlem Dairesiİdari ve teknik destek

4. Görev ve Yetkiler

SPK'nın görev ve yetkileri, 6362 sayılı Kanun'un 128. maddesinde düzenlenmiştir. Bu yetkiler düzenleme, izin/onay, denetim ve yaptırım kategorilerinde sınıflandırılabilir.

SPKn m. 128 Kurulun Görev ve Yetkileri

(1) Kurulun görev ve yetkileri şunlardır:
a) Bu Kanun ile verilen görevler ile bu Kanunun emrettiği uygulamaların yerine getirilmesini ve öngörülen neticelerin sağlanmasını teminen gerekli olan iş ve işlemleri yapmak
b) Kamunun zamanında, yeterli ve doğru olarak aydınlatılmasını sağlamak amacıyla genel ve özel nitelikte kararlar almak
c) Bu Kanun kapsamına giren kurum ve ortaklıkların bağımsız denetim, derecelendirme, değerleme ve bilgi sistemleri denetimi faaliyetine ilişkin şartları ve çalışma esaslarını belirlemek ve bu şartları taşıyanları listeler hâlinde ilan etmek
ç) Finansal istikrar ve ulusal veya uluslararası mevzuatın gereklerinin sağlanması amacıyla diğer finansal düzenleyici ve denetleyici kurumlarla her türlü iş birliğini yapmak ve bilgi alışverişinde bulunmak
d) Sermaye piyasalarında düzenleme ve denetimle yetkili muadili yabancı kurumlar ile sermaye piyasalarıyla ilgili olarak karşılıklılık ve mesleki sırrın korunması ilkeleri çerçevesinde karşılıklı bilgi alışverişinde bulunulmasına ve belge taleplerinin karşılanmasına, (...) ikili veya çok taraflı mutabakat zabıtları imzalamak ve sermaye piyasalarıyla ilgili her türlü iş birliğini yapmak
e) Sermaye piyasasının gelişmesini teminen yeni sermaye piyasası kurumlarına ve araçlarına ilişkin usul ve esasları düzenlemek ve bunları denetlemek

4.1. Düzenleme Yetkisi

SPK, kanunun verdiği yetki çerçevesinde ikincil düzenlemeler (tebliğ, ilke kararı) çıkarır. Bu düzenlemeler Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer.

Düzenleme TürüHukuki NitelikYayın
TebliğGenel düzenleyici işlemResmi Gazete
İlke KararıYorumlayıcı/uygulamaya yönelikSPK Bülteni, web sitesi
Genel MektupBilgilendirici, rehber niteliğindeWeb sitesi
Kurul KararıBireysel idari işlemİlgililere tebliğ

4.2. İzin ve Onay Yetkisi

Sermaye piyasasında faaliyet gösterecek kurumların kuruluş ve faaliyet izinleri SPK tarafından verilir. Halka arz için izahname onayı da SPK'nın yetkisindedir.

4.3. Denetim Yetkisi

SPK, sermaye piyasası kurumlarını ve ihraççıları yerinde ve uzaktan denetleme yetkisine sahiptir. Denetim, gözetim ve soruşturma olmak üzere farklı boyutlarda gerçekleştirilir.

SPKn m. 128/4 Bilgi ve Belge İsteme Yetkisi

(4) Kurul Başkanlık teşkilatı, görevlerinin yerine getirilmesinde bakanlıklardan, ilgili resmî ve özel kuruluşlar ve kişilerden görüş ve bilgi isteyebilir. Bunlar söz konusu isteğe cevap vermek ve Kurulun görevlilerine gereken kolaylığı göstermekle yükümlüdürler. Kurul, kanunen başka merciler tarafından takibi gereken hususları ilgili mercilere intikal ettirir.

Denetim TürüYöntemKapsam
Gözetim (Surveillance)Uzaktan, sürekli izlemePiyasa işlemleri, fiyat hareketleri
Yerinde DenetimKurum ziyareti, belge incelemeFaaliyet, sermaye yeterliliği, iç kontrol
Finansal Tablo DenetimiBağımsız denetim gözetimiFinansal raporlama uyumu
SoruşturmaÖzel inceleme, ifade almaMevzuat ihlali şüphesi

4.4. Yaptırım Yetkisi

SPK, tespit ettiği mevzuat ihlallerine karşı idari yaptırım uygulama yetkisine sahiptir. Yaptırımlar, idari para cezası, faaliyet durdurma, lisans iptali ve suç duyurusu şeklinde olabilir.

SPKn m. 103 İdari Para Cezaları

(1) Bu Kanuna dayanılarak yapılan düzenlemelere, belirlenen standart ve formlara ve Kurulca alınan genel ve özel nitelikteki kararlara aykırı hareket eden kişilere Kurul tarafından yirmi bin Türk Lirasından iki yüz elli bin Türk Lirasına kadar idari para cezası verilir.

Yaptırım TürüUygulama AlanıYasal Dayanak
İdari para cezasıMevzuat ihlalleriSPKn m.103-105
UyarıHafif ihlallerSPKn m.97
Faaliyet durdurmaAğır veya tekrarlayan ihlallerSPKn m.97
İzin/Lisans iptaliNitelik kaybı, ağır ihlalSPKn m.97
Suç duyurusuCezai yaptırım gerektiren fiillerSPKn m.115

5. Bağımsızlık Güvenceleri

5.1. Kurumsal Bağımsızlık

SPK, merkezi yönetim hiyerarşisi dışındadır. Cumhurbaşkanlığı veya bakanlıklar, SPK'nın düzenleme ve denetim kararlarına müdahale edemez.

SPKn m. 117/2

Kurul, bu Kanunla ve mevzuatla kendisine verilen görev ve yetkileri kendi sorumluluğu altında bağımsız olarak yerine getirir ve kullanır. Kurulun kararları yerindelik denetimine tabi tutulamaz. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi Kurulun kararlarını etkilemek amacıyla emir ve talimat veremez.

5.2. Kişisel Bağımsızlık

Kurul üyeleri, görev süreleri dolmadan görevden alınamazlar. Görevden alma ancak kanunda sayılan sınırlı nedenlerle mümkündür.

SPKn m. 120/2 Görevden Alma

(2) Kurul Başkan ve üyelerinin görev süreleri dolmadan herhangi bir nedenle görevlerine son verilemez. Ancak, ağır hastalık veya engellilik nedeniyle altı aydan daha uzun bir süre iş göremeyecekleri, atanmaları için gerekli şartları kaybettikleri veya durumlarının 121 inci maddeye aykırı olduğu tespit edilen veya görevleri ile ilgili olarak işledikleri suçlardan dolayı haklarında verilen mahkûmiyet kararı kesinleşen Kurul Başkan ve üyeleri, süreleri dolmadan Cumhurbaşkanının onayı ile görevden alınırlar.

5.3. Mali Bağımsızlık

SPK, kendi bütçesine sahip olup gelirleri ağırlıklı olarak piyasa katılımcılarından sağlanır. Bu durum, Kurul'un siyasi bütçe etkisinden bağımsız çalışmasını güvence altına alır.

Bağımsızlık BoyutuGüvenceÖnemi
KurumsalHiyerarşi dışılık, emir-talimat yasağıKarar bağımsızlığı
KişiselGüvenceli görev süresiÜye tarafsızlığı
MaliAyrı bütçe, piyasa gelirleriOperasyonel özerklik
OperasyonelPersonel rejimi, teşkilat belirlemeEtkin işleyiş

6. Hesap Verebilirlik

Bağımsızlık, hesap verebilirlik ile dengelenmelidir. SPK, yargısal, parlamenter ve kamusal hesap verebilirlik mekanizmalarına tabidir.

6.1. Yargısal Denetim

SPK kararları yargısal denetime tabidir. Kurul kararlarına karşı idari yargıda iptal davası açılabilir.

SPKn m. 134 Kurul Kararlarına Karşı Yargı Yolu

Kurul kararlarına karşı açılacak idari davalar idare mahkemelerinde görülür. Kurul kararlarına karşı yapılan başvurular acele işlerden sayılır.

6.2. Parlamenter Denetim

SPK, yıllık faaliyet raporunu TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu'na sunar. Komisyon, Kurul faaliyetleri hakkında bilgi isteyebilir.

6.3. Kamusal Hesap Verebilirlik

SPK, kamuyu aydınlatma ilkesi gereği düzenlemelerini, kararlarını ve istatistiklerini kamuoyuyla paylaşır. Web sitesi üzerinden kapsamlı bilgilendirme yapılır.

7. Uluslararası İşbirliği

SPK, uluslararası sermaye piyasası düzenleyicileri topluluğunun aktif üyesidir. IOSCO (International Organization of Securities Commissions) üyeliği özellikle önemlidir.

SPKn m. 128/1-ç, d Uluslararası İşbirliği

ç) Finansal istikrar ve ulusal veya uluslararası mevzuatın gereklerinin sağlanması amacıyla diğer finansal düzenleyici ve denetleyici kurumlarla her türlü iş birliğini yapmak ve bilgi alışverişinde bulunmak

d) Sermaye piyasalarında düzenleme ve denetimle yetkili muadili yabancı kurumlar ile sermaye piyasalarıyla ilgili olarak karşılıklılık ve mesleki sırrın korunması ilkeleri çerçevesinde karşılıklı bilgi alışverişinde bulunulmasına ve belge taleplerinin karşılanmasına, (...) ikili veya çok taraflı mutabakat zabıtları imzalamak ve sermaye piyasalarıyla ilgili her türlü iş birliğini yapmak

8. Kurul Kararlarına Karşı Başvuru Yolları

SPK kararlarından etkilenen kişiler, çeşitli başvuru yollarını kullanabilir. Yargısal başvuru temel güvence olmakla birlikte, idari başvuru imkanları da mevcuttur.

Başvuru YoluSüreYetkili Makam
İdari itiraz30 günSPK
İptal davası (düzenleyici kararlar)60 günDanıştay
İptal davası (bireysel kararlar)60 günİdare Mahkemesi
Tam yargı davası60 gün (idari işlemle) / 1-5 yılİdare Mahkemesi

9. Sonuç

Sermaye Piyasası Kurulu, Türkiye sermaye piyasasının düzenleyici ve denetleyici otoritesi olarak kritik bir rol üstlenmektedir. Bağımsızlık güvenceleri ve hesap verebilirlik mekanizmalarıyla donatılmış SPK, yatırımcı koruması ve piyasa bütünlüğünün temel taşıdır.