Sermaye Piyasası Hukukuna Giriş

1. Giriş

Sermaye piyasası hukuku, tasarruf sahipleri ile fon ihtiyacı olan kuruluşlar arasındaki ilişkileri düzenleyen, yatırımcıların korunmasını ve piyasaların etkin işleyişini amaçlayan hukuk dalıdır. Türkiye'de sermaye piyasası, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu ve Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) düzenlemeleri ile yönetilmektedir.

Modern sermaye piyasaları, ekonomik büyümenin finansmanında önemli bir rol üstlenmektedir. Şirketler halka arz yoluyla özkaynak temin ederken, yatırımcılar tasarruflarını değerlendirme imkânı bulmaktadır. Bu çerçevede sermaye piyasası hukuku, piyasa bütünlüğünün korunması, şeffaflığın sağlanması ve yatırımcı güveninin tesisi için zorunlu bir düzenleyici altyapı oluşturur.

2. Tarihsel Gelişim

Türkiye'de sermaye piyasasının düzenlenmesi 1981 yılında 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun yürürlüğe girmesiyle başlamıştır. Bu kanun, 1929 Büyük Buhranı sonrası ABD'de oluşturulan düzenleyici çerçeveden esinlenmiştir.

3. Kanunun Amacı ve Kapsamı

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu, sermaye piyasasının güvenilir, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi bir ortamda işleyişini sağlamayı amaçlamaktadır.

Bu Kanunun amacı; sermaye piyasasının güvenilir, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi bir ortamda işleyişinin ve gelişmesinin sağlanması, yatırımcıların hak ve menfaatlerinin korunması için sermaye piyasasının düzenlenmesi ve denetlenmesidir.

3.1. Kanunun Temel İlkeleri

SPKn'nin amacında yer alan temel ilkeler, tüm sermaye piyasası düzenlemelerinin yorumlanmasında rehber niteliğindedir:

3.2. Kanunun Kapsamı

Sermaye piyasası araçları, bu araçların ihracı, ihraççılar, halka arz edenler, sermaye piyasası faaliyetleri, sermaye piyasası kurumları, borsalar ile sermaye piyasası araçlarının işlem gördüğü diğer teşkilatlanmış piyasalar, piyasa işleticileri, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği, Türkiye Değerleme Uzmanları Birliği, merkezî takas kuruluşları, merkezî saklama kuruluşları, Merkezî Kayıt Kuruluşu ve Sermaye Piyasası Kurulu bu Kanun hükümlerine tabidir. Halka açık olmayan anonim ortaklıkların halka arz edilmeyen pay ihraçları, bu Kanun kapsamı dışındadır.

4. Temel Kavramlar

4.1. Sermaye Piyasası Araçları

Sermaye piyasası araçları, menkul kıymetler ve türev araçlar ile yatırım sözleşmeleri de dahil olmak üzere Kurulca bu kapsamda olduğu belirlenen diğer sermaye piyasası araçlarıdır.

Sermaye piyasası araçları: Menkul kıymetler ve türev araçlar ile yatırım sözleşmeleri de dâhil olmak üzere Kurulca bu kapsamda olduğu belirlenen diğer sermaye piyasası araçlarını [ifade eder.]

4.2. Menkul Kıymetler

Menkul kıymetler: Para, çek, poliçe ve bono hariç olmak üzere;

1. Paylar, pay benzeri diğer kıymetler ile söz konusu paylara ilişkin depo sertifikalarını,
2. Borçlanma araçları veya menkul kıymetleştirilmiş varlık ve gelirlere dayalı borçlanma araçları ile söz konusu kıymetlere ilişkin depo sertifikalarını [ifade eder.]

4.3. İhraççı

İhraççı, sermaye piyasası araçlarını ihraç eden veya ihraç etmek üzere başvuruda bulunan ortaklık, kuruluş veya özel amaçlı kuruluşlardır.

İhraççı: Kitle fonlaması platformları aracılığıyla para toplayanlar hariç olmak üzere, sermaye piyasası araçlarını ihraç eden, ihraç etmek üzere Kurula başvuruda bulunan veya sermaye piyasası araçları halka arz edilen tüzel kişileri ve bu Kanuna tabi yatırım fonlarını [ifade eder.]

4.4. Halka Arz ve Halka Açık Ortaklık

Halka arz: Sermaye piyasası araçlarının satın alınması için her türlü yoldan yapılan genel bir çağrıyı ve bu çağrı devamında gerçekleştirilen satışı [ifade eder.]

Halka açık ortaklık: Kitle fonlaması platformları aracılığıyla para toplayanlar hariç olmak üzere, payları halka arz edilmiş olan veya halka arz edilmiş sayılan anonim ortaklıkları [ifade eder.]

5. Piyasa Aktörleri

5.1. Sermaye Piyasası Kurulu (SPK)

SPK, sermaye piyasasının düzenlenmesi ve denetlenmesinden sorumlu, idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişiliğidir.

Bu Kanunla ve ilgili mevzuatla verilen görevleri yapmak ve yetkileri kullanmak üzere kamu tüzel kişiliğini haiz, idari ve mali özerkliğe sahip Sermaye Piyasası Kurulu kurulmuştur. Kurulun merkezi İstanbul'dadır." (SPKn m.117/1)

Kurul, bu Kanunla ve mevzuatla kendisine verilen görev ve yetkileri kendi sorumluluğu altında bağımsız olarak yerine getirir ve kullanır." (SPKn m.117/2)

5.2. Borsa İstanbul (BİST)

Borsa İstanbul, Türkiye'deki tek menkul kıymetler borsasıdır. Pay piyasası, borçlanma araçları piyasası, vadeli işlem ve opsiyon piyasası ile kıymetli madenler piyasasını bünyesinde barındırır.

5.3. Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK)

MKK, sermaye piyasası araçlarının kaydileştirilmesi ve merkezi saklama hizmetlerini yürüten kuruluştur. Sermaye piyasası araçlarının kayden izlenmesi MKK nezdinde gerçekleştirilir.

5.4. Takasbank

İstanbul Takas ve Saklama Bankası A.Ş. (Takasbank), sermaye piyasası işlemlerinin takas ve merkezi karşı taraf hizmetlerini yürütür.

5.5. Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği (TSPB)

TSPB, yatırım kuruluşlarının üye olduğu, sektörün özdenetim fonksiyonunu üstlenen meslek kuruluşudur.

6. Düzenleyici Çerçeve

6.1. Birincil Mevzuat

Sermaye piyasası hukukunun temel kaynağı 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'dur. Bu Kanun, 30.12.2012 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

6.2. İkincil Mevzuat

SPK, kanunun verdiği yetkiye dayanarak tebliğler çıkarır. Bu tebliğler, kanun hükümlerinin uygulama esaslarını belirler.

7. Temel İlke ve Yasaklar

7.1. Yatırımcının Korunması

Sermaye piyasası hukukunun temel amacı yatırımcının korunmasıdır. Bu koruma, bilgiye dayalı karar alma (disclosure), eşit muamele ve haksız uygulamaların önlenmesi ilkeleriyle sağlanır.

7.2. Piyasa Suistimali Yasakları

SPKn, piyasa bütünlüğünü korumak amacıyla iki temel yasak getirmiştir:

Doğrudan ya da dolaylı olarak sermaye piyasası araçları ya da ihraççılar hakkında, ilgili sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını, değerlerini veya yatırımcıların kararlarını etkileyebilecek nitelikteki ve henüz kamuya duyurulmamış bilgilere dayalı olarak ilgili sermaye piyasası araçları için alım ya da satım emri veren veya verdiği emri değiştiren veya iptal eden ve bu suretle kendisine veya bir başkasına menfaat temin eden [...] üç yıldan beş yıla kadar hapis veya adli para cezası ile cezalandırılırlar. Ancak, bu suçtan dolayı adli para cezasına hükmedilmesi hâlinde verilecek ceza elde edilen menfaatin iki katından az olamaz.

Sermaye piyasası araçlarının fiyatlarına, fiyat değişimlerine, arz ve taleplerine ilişkin olarak yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırmak amacıyla alım veya satım yapanlar, emir verenler, emir iptal edenler, emir değiştirenler veya hesap hareketleri gerçekleştirenler üç yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin günden on bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılırlar.

8. Uluslararası Uyum

6362 sayılı SPKn, AB müktesebatıyla uyum amacıyla hazırlanmıştır. Özellikle MiFID II, MAR ve Prospectus Regulation düzenlemeleri referans alınmıştır.

9. Sonuç

Sermaye piyasası hukuku, finansal sistemin düzenli işleyişini sağlamaya yönelik bir hukuk dalıdır. 6362 sayılı Kanun, yatırımcı koruması, piyasa bütünlüğü ve şeffaflık ilkelerini temel alarak modern bir düzenleyici çerçeve oluşturmuştur.