Fikri Mülkiyet Devri

1. Giriş

Fikri mülkiyet hakları, maddi olmayan varlıklar üzerindeki haklar olarak devre konu olabilir. Devir, hak sahibinin fikri mülkiyet hakkını tamamen veya kısmen başka bir kişiye geçirmesidir. Lisanstan farklı olarak devirde, hak sahipliği devralana geçer.

Fikri mülkiyet devirleri, şirket birleşme ve devralmaları, teknoloji transferi, yaratıcı işlerin satışı ve miras intikali gibi çeşitli bağlamlarda gerçekleşir. Türk hukukunda sınai mülkiyet hakları için SMK, telif hakları için FSEK devir işlemlerini düzenlemektedir.

2. Devir Kavramı ve Niteliği

Devir, fikri mülkiyet hakkının bir kişiden diğerine kesin olarak geçirilmesidir. Devir işlemi ile birlikte, hakkın tüm yetkileri ve bu haktan kaynaklanan tüm davalar devralana geçer.

Marka, tescil edildiği mal veya hizmetlerin tümü veya bir kısmı için devredilebilir.

İşletmenin devrinin, aksi öngörülmemişse ticaret unvanı ile diğer fikrî mülkiyet haklarını da kapsaması kuralı ise TTK m. 11/3'te düzenlenmiştir.

2.1. Devir ve Lisans Karşılaştırması

3. Devir Türleri

3.1. Tam Devir

Tam devirde, fikri mülkiyet hakkı tüm kapsamıyla devralana geçer. Devredenin artık hak üzerinde herhangi bir yetkisi kalmaz.

3.2. Kısmi Devir

Kısmi devir, hakkın belirli bir bölümünün devredilmesidir. Marka hukukunda mal veya hizmetlerin bir kısmı için, patent hukukunda belirli istemler için kısmi devir mümkündür.

m. 148/6: "Marka, tescil edildiği mal veya hizmetlerin tümü veya bir kısmı için devredilebilir.

m. 148/3: "Sınai mülkiyet hakkının birden fazla sahibi olması durumunda sahiplerden birinin kendisine düşen payı tamamen veya kısmen üçüncü kişiye satması hâlinde, diğer paydaşların önalım hakkı vardır.

4. Şekil Şartları

Fikri mülkiyet devirlerinde şekil şartları, hakkın türüne göre farklılık gösterir. Genel olarak yazılı şekil aranır ve sicile kayıt üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilirlik için gereklidir.

4.1. Sınai Mülkiyet Hakları

Hukuki işlemler taraflardan birinin talebi, ücretin ödenmesi ve yönetmelikle belirlenen diğer şartların yerine getirilmesi hâlinde sicile kaydedilir ve Bültende yayımlanır. 115 inci madde hükümleri saklı kalmak üzere, sicile kaydedilmeyen hukuki işlemlerden doğan haklar iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez.

4.2. Telif Hakları

Eser sahibi veya mirasçıları kendilerine kanunen tanınan mali hakları süre, yer ve muhteva itibariyle mahdut veya gayrimahdut, karşılıklı veya karşılıksız olarak başkalarına devredebilirler. Mali hakları sadece kullanma salahiyeti de diğer bir kimseye bırakılabilir. (Ruhsat).

Metindeki "mahdut/gayrimahdut" ibareleri sınırlı/sınırsız, "salahiyet" ibaresi yetki anlamındadır.

FSEK m. 14-16'da düzenlenen manevi haklar (umuma arz, adın belirtilmesi, eserde değişiklik yapılmasını men) eser sahibinin kişiliğine bağlıdır ve devredilemez; ancak bu hakların kullanma yetkileri m. 14/1, 15/1 ve 16/1 uyarınca başkalarına bırakılabilir.

5. Devir Sözleşmesi

Devir sözleşmesi, fikri mülkiyet hakkının devredenden devralana geçişini sağlayan hukuki işlemdir. Sözleşmede devrin konusu, kapsamı, bedeli ve tarafların yükümlülükleri açıkça belirtilmelidir.

6. Rehin ve Haciz

Fikri mülkiyet hakları, mali değer taşıyan varlıklar olarak rehin ve hacze konu olabilir. Bu işlemler, hakkın teminat olarak kullanılmasını veya cebri icra yoluyla paraya çevrilmesini sağlar.

6.1. Rehin

m. 148/1: "Sınai mülkiyet hakkı devredilebilir, miras yolu ile intikal edebilir, lisans konusu olabilir, rehin verilebilir, teminat olarak gösterilebilir, haczedilebilir veya diğer hukuki işlemlere konu olabilir.

m. 148/2: "Birinci fıkrada belirtilen hukuki işlemler işletmeden bağımsız olarak gerçekleştirilebilir.

Sicile kaydedilmeyen işlemlerden doğan hakların iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülememesi m. 148/5 hükmüne tabidir.

6.2. Haciz

Fikri mülkiyet hakları, borçlunun mal varlığının bir parçası olarak hacze konu olabilir. Haciz işlemi icra müdürlüğü tarafından yapılır ve sicile şerh düşülür.

7. Miras Yoluyla İntikal

Fikri mülkiyet hakları, miras yoluyla mirasçılara intikal eder. Telif haklarında manevi hakların kullanımı, mali hakların intikali ile ayrı değerlendirilir.

Bu Kanunun tanıdığı mali haklar miras yolu ile intikal eder. Mali haklar üzerinde ölüme bağlı tasarruflar yapılması caizdir." (m. 63)

Manevi hakların ölümden sonra kullanılması ise m. 19 uyarınca vasiyeti tenfiz memuruna; o tayin edilmemişse sırasıyla sağ kalan eşe, çocuklara, mansup mirasçılara, ana-babaya ve kardeşlere aittir.

8. İşletme Devri ile Birlikte Devir

Ticari işletmenin devri halinde, işletmeye bağlı fikri mülkiyet haklarının akıbeti ayrıca düzenlenmelidir. Kural olarak, aksi kararlaştırılmadıkça marka ve diğer haklar işletme ile birlikte geçer.

Mülga 556 sayılı KHK m. 16'da yer alan, işletme devrinin markayı da kapsayacağına ve karıştırılma ihtimaline dayalı devir sınırlamasına ilişkin özel hükümlere 6769 sayılı SMK'da yer verilmemiştir. Güncel hukukta ticari işletmenin devri, aksi öngörülmemişse ticaret unvanı ile diğer fikrî mülkiyet haklarını da kapsar (TTK m. 11/3); markanın devri ise SMK m. 148 hükümlerine tabidir.

9. Uluslararası Devir İşlemleri

Uluslararası fikri mülkiyet devirleri, birden fazla ülkedeki hakları kapsayabilir. Her ülkede ayrı sicil kaydı gerekebilir ve devir işleminin o ülke hukukuna uygunluğu sağlanmalıdır.

10. Devir İşleminde Dikkat Edilecek Hususlar

10.1. Due Diligence (Hukuki İnceleme)

10.2. Garanti ve Taahhütler

Devir sözleşmesinde devredenin vermesi gereken temel garanti ve taahhütler, devralanın korunması açısından önem taşımaktadır.

11. Sonuç

Fikri mülkiyet devri, hakların ekonomik değerinin realize edilmesinin önemli bir yoludur. Devir işlemleri, hakkın türüne göre farklı şekil şartlarına ve sicil kayıt gerekliliklerine tabidir.

Devir sürecinde due diligence, garanti ve taahhüt mekanizmaları ile sicil kayıt işlemleri temel aşamaları oluşturmaktadır. Uluslararası devir işlemlerinde ise her ülkenin yerel mevzuatının ayrıca dikkate alınması gerekmektedir.