Sermaye Piyasası Araçları

1. Giriş

Sermaye piyasası araçları, tasarruf sahiplerinin fonlarını yatırıma dönüştürdükleri, ihraççıların ise finansman sağladıkları finansal enstrümanlardır. 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu, bu araçları menkul kıymetler, türev araçlar ve yatırım sözleşmeleri olarak üç ana kategoride düzenlemektedir.

Sermaye piyasası araçlarının ortak özellikleri arasında standartlaştırılmış olmaları, devir kabiliyetleri ve piyasada işlem görebilmeleri sayılabilir. Bu araçlar, yatırımcıya ortaklık hakkı veya alacak hakkı sağlar.

2. Yasal Çerçeve

Sermaye piyasası araçlarının temel tanımı 6362 sayılı SPKn'nin 3. maddesinde yer almaktadır. Bu tanım, araçların kapsamını ve sınırlarını belirler.

Sermaye piyasası araçları: Menkul kıymetler ve türev araçlar ile yatırım sözleşmeleri de dâhil olmak üzere Kurulca bu kapsamda olduğu belirlenen diğer sermaye piyasası araçlarını

3. Menkul Kıymetler

Menkul kıymetler, sermaye piyasasının en temel araç grubudur. Paylar, borçlanma araçları ve bunlara dayalı türev araçları kapsar.

Menkul kıymetler: Para, çek, poliçe ve bono hariç olmak üzere;

1. Paylar, pay benzeri diğer kıymetler ile söz konusu paylara ilişkin depo sertifikalarını,
2. Borçlanma araçları veya menkul kıymetleştirilmiş varlık ve gelirlere dayalı borçlanma araçları ile söz konusu kıymetlere ilişkin depo sertifikalarını

3.1. Paylar (Hisse Senetleri)

Pay, anonim ortaklıklarda sermayenin bölünmüş parçalarını temsil eden ve sahibine ortaklık hakları veren menkul kıymettir. Paylar, ortaklık payını, oy hakkını, kâr payı hakkını ve tasfiye bakiyesine katılma hakkını içerir.

Sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmaksızın elektronik ortamda kayden ihracı esastır. Kurul, kayden ihraç edilecek sermaye piyasası araçlarını ve kayden izlenecek hakları belirler; türleri ve ihraççıları itibarıyla kaydileştirmesine, kayıtların tutulmasına ve üyelik şartlarını kaybeden ihraççıların paylarının kayden izlenmesinin sona erdirilmesine ilişkin usul ve esasları düzenler.

3.2. Borçlanma Araçları

Borçlanma araçları, ihraççının yatırımcıya karşı borçlandığını gösteren ve vade sonunda anapara ile faizin ödenmesini taahhüt eden menkul kıymetlerdir.

Tahvil, ihraççıların bu Tebliğ hükümlerine göre borçlu sıfatıyla düzenleyip sattığı ve nominal değerinin vade tarihinde veya vade tarihine kadar taksitler halinde yatırımcıya geri ödenmesi taahhüdünü içeren, vadesi 365 gün veya daha uzun olan borçlanma aracıdır.

3.3. Depo Sertifikaları

Depo sertifikası, yabancı bir ülkede ihraç edilmiş menkul kıymetleri temsil eden ve yurt içinde işlem gören araçlardır. ADR (American Depositary Receipt) ve GDR (Global Depositary Receipt) en yaygın örneklerdir.

4. Türev Araçlar

Türev araçlar, değeri başka bir varlığa (dayanak varlık) bağlı olan finansal sözleşmelerdir. Risk yönetimi, spekülasyon ve arbitraj amacıyla kullanılırlar.

Türev araçlar: Aşağıda sayılan veya Kurulca bu kapsamda olduğu belirlenen diğer türev araçları:

1. Menkul kıymetleri satın alma veya satma veya birbirleri ile değiştirme hakkı veren türev araçları,
2. Değeri, bir menkul kıymet fiyatına veya getirisine; bir döviz fiyatına veya fiyat değişikliğine; faiz oranına veya orandaki değişikliğe; bir kıymetli maden veya kıymetli taş fiyatına veya fiyat değişikliğine; bir mal fiyatına veya fiyat değişikliğine; Kurulca uygun görülen kurumlarca yayınlanan istatistiklere veya bunlardaki değişikliğe; kredi riski transferi sağlayan, enerji fiyatları ve iklim değişkenleri gibi ölçüm değerleri olan ve bu sayılanlardan oluşturulan bir endeks seviyesine veya seviyedeki değişikliğe bağlı olan türev araçları, bu araçların türevlerini ve sayılan dayanak varlıkları birbirleri ile değiştirme hakkı veren türevleri,
3. Döviz ve kıymetli madenler ile Kurulca belirlenecek diğer varlıklar üzerine yapılacak kaldıraçlı işlemleri

4.1. Vadeli İşlem Sözleşmeleri (Futures)

Vadeli işlem sözleşmesi, belirli bir varlığın gelecekte önceden belirlenmiş fiyat ve tarihte alım-satımını içeren standart sözleşmelerdir. Organize piyasalarda (VİOP) işlem görürler.

4.2. Opsiyon Sözleşmeleri

Opsiyon, sahibine belirli bir varlığı belirli bir fiyattan (kullanım fiyatı) belirli bir tarihe kadar veya o tarihte alma veya satma hakkı veren sözleşmedir. Alım opsiyonu (call) ve satım opsiyonu (put) olmak üzere ikiye ayrılır.

4.3. Swap Sözleşmeleri

Swap, iki tarafın belirli dönemlerde nakit akışlarını değiştirdikleri sözleşmelerdir. Faiz swapı, döviz swapı ve emtia swapı en yaygın türlerdir.

4.4. Varant ve Sertifikalar

Varant, sahibine dayanak varlığı belirli koşullarda alma veya satma hakkı veren, ihraççı tarafından çıkarılan menkul kıymettir. Sertifikalar ise dayanak varlığın performansına göre getiri sağlayan yapılandırılmış ürünlerdir.

Yatırım kuruluşu varantı, sahibine, dayanak varlığı ya da göstergeyi önceden belirlenen bir fiyattan belirli bir tarihte veya belirli bir tarihe kadar alma veya satma hakkı veren ve bu hakkın kaydi teslimat ya da nakdi uzlaşı ile kullanıldığı sermaye piyasası aracını ifade eder.

5. Yatırım Sözleşmeleri

Yatırım sözleşmesi, bir girişime fon sağlanması karşılığında, başkalarının çabalarından kaynaklanan kâr beklentisi içeren sözleşmelerdir. ABD'deki Howey Test'ten esinlenen bu kavram, sermaye piyasası araçlarının kapsamını genişletir.

Kitle fonlaması: Bir projenin veya girişim şirketinin ihtiyaç duyduğu fonu sağlamak amacıyla Kurul tarafından belirlenen esaslar dâhilinde bu Kanunun yatırımcı tazminine ilişkin hükümlerine tabi olmaksızın kitle fonlama platformları aracılığıyla halktan para toplanmasını

6. Diğer Sermaye Piyasası Araçları

6.1. Yatırım Fonu Katılma Payları

Yatırım fonu katılma payları, kolektif yatırım kuruluşlarına katılım hakkını temsil eder. Fon portföyündeki varlıklardan pay alma hakkı verir.

6.2. Gayrimenkul Sertifikaları

Gayrimenkul sertifikası, belirli bir gayrimenkul projesinin finansmanı için ihraç edilen ve sahibine projeden pay alma hakkı veren araçtır.

6.3. Kira Sertifikaları (Sukuk)

Kira sertifikası, faizsiz finans ilkelerine uygun olarak ihraç edilen, dayanak varlıkların mülkiyet veya kullanım hakkından pay alma hakkı veren araçtır.

7. Kaydi Sistem ve MKK

Halka açık şirketlerin payları ve diğer sermaye piyasası araçları, fiziki olarak değil kaydi (elektronik) sistemde izlenir. Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) bu sistemin işleticisidir.

Kayden izlenen sermaye piyasası araçları üzerindeki hakların üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesinde, MKK'ya yapılan bildirim tarihi esas alınır.

8. İhraç ve Halka Arz Esasları

Sermaye piyasası araçlarının ihracı SPK düzenlemelerine tabidir. Halka arz, izahname onayı gerektirir.

9. Sonuç

Sermaye piyasası araçları, finansal sistemin temel yapı taşlarıdır. Menkul kıymetlerden türev araçlara, yatırım sözleşmelerinden kaydi sisteme kadar geniş bir yelpaze sunan bu araçlar, yatırımcılara çeşitlendirilmiş yatırım imkânları sağlarken, ihraççılara alternatif finansman kaynakları oluşturur.