Endüstriyel Tasarım

1. Giriş

Endüstriyel tasarım, bir ürünün tamamının veya bir parçasının görünümüdür. Bu görünüm; çizgi, şekil, biçim, renk, doku, malzeme veya yüzey dokusu gibi özelliklerden ya da bunların birleşiminden oluşur. Tasarım koruması, ürünlerin estetik değerini ve görsel özgünlüğünü koruyarak yaratıcılığı teşvik eder.

Endüstriyel tasarım hukuku, sınai mülkiyet haklarının önemli bir dalını oluşturur. Türkiye'de 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) ile düzenlenen bu alan, ürünlerin fonksiyonundan bağımsız olarak görsel özelliklerini koruma altına alır. Tasarım koruması, özellikle tüketici ürünleri, moda, mobilya, elektronik ve otomotiv sektörlerinde önem taşımaktadır.

2. Tasarım Kavramı ve Türleri

Tasarım, bir ürünün görünümünü ifade eder. SMK'ya göre tasarım, ürünün tamamı veya bir parçasının ya da üzerindeki süslemenin çizgi, şekil, biçim, renk, malzeme veya yüzey dokusu gibi özelliklerinden kaynaklanan görünümüdür.

(1) Tasarım, ürünün tümü veya bir parçasının ya da üzerindeki süslemenin çizgi, şekil, biçim, renk, malzeme veya yüzey dokusu gibi özelliklerinden kaynaklanan görünümüdür.

(2) Ürün, bilgisayar programları hariç olmak üzere, endüstriyel yolla veya elle üretilen herhangi bir nesnenin yanı sıra birleşik bir ürün veya bu ürünü oluşturan parçaları, ambalaj gibi nesneleri, birden çok nesnenin bir arada algılanan sunumlarını, grafik sembolleri ve tipografik karakterleri ifade eder.

2.1. Tescilli Tasarım

Tescilli tasarım, TÜRKPATENT'e başvuru yapılarak sicile kaydedilen ve bu sayede münhasır koruma elde edilen tasarımdır. Tescil, tasarım sahibine rakiplerine karşı güçlü bir hukuki koruma sağlar.

2.2. Tescilsiz Tasarım

Tescilsiz tasarım, herhangi bir tescil işlemi yapılmaksızın, tasarımın Türkiye'de kamuya ilk sunulduğu tarihten itibaren üç yıl süreyle korunan tasarımdır. Bu koruma yalnızca bilinçli taklide karşı geçerlidir.

Tasarım; (…) ilk kez Türkiye'de kamuya sunulmuş olması hâlinde ise tescilsiz tasarım olarak korunur." (m.55/4)

Tescilsiz tasarımların koruma süresi, koruma talep edilen tasarımın kamuya ilk sunulduğu tarihten itibaren üç yıldır." (m.69/2)

Tescilsiz tasarım, sahibine birinci fıkrada belirtilen fiilleri engelleme hakkını sadece korunan tasarımın aynısının veya genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzerinin kopyalanarak alınması hâlinde verir." (m.59/2)

3. Koruma Şartları

Bir tasarımın korunabilmesi için yenilik ve ayırt edici nitelik şartlarını birlikte taşıması gerekir. Bu şartlar, tasarımın özgün bir yaratım olduğunu ve piyasadaki mevcut tasarımlardan farklılaştığını ortaya koyar.

3.1. Yenilik Şartı

Bir tasarım, aynısı daha önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmamışsa yeni kabul edilir. Yenilik değerlendirmesinde, önemsiz ayrıntılarda farklılık gösteren tasarımlar aynı sayılır.

Bir tasarımın aynısı;
a) Tescilli tasarım için başvuru veya rüçhan tarihinden önce,
b) Tescilsiz tasarım için tasarımın kamuya ilk sunulduğu tarihten önce,
dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmamış ise o tasarım yeni kabul edilir. Tasarımlar sadece küçük ayrıntılarda farklılık gösteriyorsa aynı kabul edilir.

3.2. Ayırt Edici Nitelik

Tasarımın ayırt edici niteliğe sahip olması, bilgilenmiş kullanıcı üzerinde yarattığı genel izlenimin farklı olması anlamına gelir. Bu değerlendirmede tasarımcının tasarımı geliştirmedeki özgürlük derecesi dikkate alınır.

(5) Bir tasarımın bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenim;
a) Tescilli tasarım için başvuru veya rüçhan tarihinden önce,
b) Tescilsiz tasarım için tasarımın kamuya ilk sunulduğu tarihten önce,
kamuya sunulmuş herhangi bir tasarımın aynı kullanıcı üzerinde yarattığı genel izlenimden farklı ise bu tasarımın ayırt edici niteliğe sahip olduğu kabul edilir.

(6) Ayırt edici niteliğin değerlendirilmesinde, tasarımcının tasarımı geliştirmede sahip olduğu seçenek özgürlüğünün derecesi dikkate alınır.

4. Koruma Dışı Haller

SMK, belirli özelliklerin tasarım koruması dışında tutulmasını öngörmüştür. Bu istisnalar, işlevsel özelliklerin korunmasını ve interoperabilite gereksinimlerini kapsar.

Aşağıda belirtilen hâller koruma kapsamı dışındadır:

• Kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı tasarımlar
• Ürünün teknik fonksiyonunun zorunlu kıldığı görünüm özellikleri
• Tasarımın kullanıldığı veya uygulandığı ürünün, başka bir ürüne mekanik olarak monte edilmesi veya bağlanması için belirli biçim ve boyutlarda üretilmesi zorunlu ürünlerin görünüm özellikleri
• Paris Sözleşmesi'nin 2. mükerrer 6. maddesi kapsamındaki hükümranlık alametleri ile bu kapsam dışında kalan ancak kamuyu ilgilendiren, dinî, tarihî ve kültürel değerler bakımından halka mal olmuş ve ilgili mercilerin tescil izni vermediği işaretlerin, armaların, nişanların veya adlandırmaların uygunsuz kullanımını içeren tasarımlar

5. Tescil Süreci

Tasarım tescili, TÜRKPATENT'e yapılan başvuru ile başlar. Başvuru, şekli incelemeden geçtikten sonra tescil edilir ve Resmi Marka Bülteni'nde yayımlanır.

5.1. Başvuru Aşamaları

5.2. Çoklu Başvuru

Aynı Locarno sınıfına ait birden fazla tasarım, tek bir başvuru ile tescil ettirilebilir. Bu imkan, özellikle koleksiyon halinde sunulan ürünler için önemli maliyet avantajı sağlar.

(7) Birden çok tasarımın tescil talebi, ek başvuru ücretinin ödenmesi şartıyla çoklu başvuru altında yapılabilir. Çoklu başvurularda, süslemeler hariç olmak üzere, tasarımın kullanıldığı veya uygulandığı her bir ürünün, aynı sınıfa dâhil olması gerekir.

(8) Çoklu başvuru veya çoklu tescili oluşturan tasarımlar bu Kanunun uygulanmasında ayrı ayrı değerlendirilir.

6. Koruma Süresi ve Yenileme

Tescilli tasarımın koruma süresi başvuru tarihinden itibaren beş yıldır. Bu süre, beşer yıllık dönemler halinde toplam yirmi beş yıla kadar uzatılabilir.

7. Tasarım Sahibinin Hakları

Tasarım sahibi, tasarımın kullanılması konusunda münhasır hakka sahiptir. Bu hak, tasarımın veya tasarımın uygulandığı ürünün üretilmesi, piyasaya sunulması, satılması, ithal edilmesi ve bu amaçlarla elde bulundurulmasını kapsar.

(1) Tasarımdan doğan haklar münhasıran tasarım sahibine aittir. Üçüncü kişiler, tasarım sahibinin izni olmadan koruma kapsamındaki tasarım veya tasarımın uygulandığı ürünü üretemez, piyasaya sunamaz, satamaz, ithal edemez, ticari amaçlı kullanamaz veya bu amaçlarla elde bulunduramaz ya da bu tasarım veya tasarımın uygulandığı ürünle ilgili sözleşme yapmak için öneride bulunamaz.

8. Tasarım Hakkının Sınırları

Tasarım hakkı mutlak olmayıp, bazı istisnai durumlarda üçüncü kişilerin kullanımına izin verilir. Bu sınırlamalar, kamusal yarar ve adil kullanım dengesi gözetilerek belirlenmiştir.

9. Tasarım Hakkına Tecavüz

Tasarım hakkına tecavüz halinde, hak sahibi çeşitli hukuki yollara başvurabilir. Tecavüzün tespiti, durdurulması, önlenmesi, kaldırılması ve tazminat talepleri bu haklar arasındadır.

(1) Aşağıda belirtilen fiiller tasarım hakkına tecavüz sayılır:
a) Tasarım sahibinin izni olmaksızın bu Kanun hükümlerine göre koruma kapsamındaki bir tasarımın kullanıldığı veya uygulandığı ürünün aynısını veya genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzerini üretmek, piyasaya sunmak, satmak, sözleşme yapmak için öneride bulunmak, ticari amaçla kullanmak veya bu amaçlarla bulundurmak, başka bir şekilde ticaret alanına çıkarmak, ithal işlemine tabi tutmak.
b) Tasarım sahibi tarafından lisans yoluyla verilmiş hakları izinsiz genişletmek veya bu hakları üçüncü kişilere devretmek.
c) Tasarım hakkını gasp etmek.

10. Uluslararası Koruma

Tasarımların uluslararası korunması için çeşitli sistemler mevcuttur. Lahey Anlaşması, tek başvuru ile birden fazla ülkede koruma elde edilmesini sağlar.

11. Sonuç

Endüstriyel tasarım koruması, ürünlerin estetik değerini ve görsel özgünlüğünü güvence altına alan önemli bir fikri mülkiyet hakkıdır. Türkiye'de SMK ile düzenlenen bu alan, tescilli ve tescilsiz tasarım koruması sunarak farklı ihtiyaçlara cevap vermektedir.

Tescilli tasarım, hak sahibine SMK m. 59 uyarınca kullanma, lisans verme ve devretme yetkileri tanırken; tescilsiz tasarım da SMK m. 55/4 ve 69/2 kapsamında üç yıllık sınırlı bir koruma sağlamaktadır. Her iki koruma yolu, farklı sektörlerde ve ürün yaşam döngülerinde birbirini tamamlayıcı nitelik taşımaktadır.