Dieser Artikel erscheint auf Türkisch.
Patent Hukuku
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında patent hukuku, buluş kavramı, patent verilebilirlik şartları, başvuru ve inceleme süreci, patent hakları, lisans ve zorunlu lisans. ABD 35 U.S.C., AB Unitary Patent ve Almanya PatG ile karşılaştırmalı inceleme.
1. Giriş
Patent hukuku, teknik buluşların korunmasını düzenleyen fikri mülkiyet hukukunun temel dallarından biridir. Patent sistemi, buluş sahiplerine belirli bir süre için münhasır kullanım hakkı tanıyarak yenilik ve Ar-Ge yatırımlarını teşvik eder. Bu koruma karşılığında buluş kamuya açıklanır ve koruma süresi sonunda herkes tarafından serbestçe kullanılabilir hale gelir.
Türkiye'de patent hukuku, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) ile düzenlenmektedir. SMK, patent ve faydalı model korumasını ayrıntılı olarak düzenlemiş olup, Avrupa Patent Sözleşmesi (EPC) ve TRIPS Anlaşması ile uyumlu bir sistem oluşturmuştur.
2. Buluş Kavramı
SMK, buluşu doğrudan tanımlamamış, ancak patent verilebilirlik şartlarını ve patent verilemeyecek konuları düzenlemiştir. Buluş, teknik bir soruna teknik bir çözüm getiren fikri üründür. Keşifler, bilimsel teoriler, matematiksel yöntemler ve estetik nitelikteki yaratmalar buluş sayılmaz.
Teknolojinin her alanındaki buluşlara yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması şartıyla patent verilir.
2.1. Buluş Sayılmayan Konular
Aşağıda sayılanlar buluş niteliğinde değildir:
- Keşifler, bilimsel teoriler ve matematiksel yöntemler
- Zihni faaliyetler, iş faaliyetleri veya oyunlara ilişkin plan, kural ve yöntemler
- Edebiyat ve sanat eserleri ile bilim eserleri ve estetik niteliği bulunan her türlü yaratma
- Bilginin sunumu
- Bilgisayar programları (salt program olarak)
2.2. Patent Verilemeyecek Buluşlar
| Kategori | SMK Maddesi | Örnekler |
|---|---|---|
| Kamu düzeni ve genel ahlaka aykırı buluşlar | m. 82/3-a | İnsan klonlama, insan embriyosunun ticari kullanımı |
| Bitki çeşitleri ve hayvan ırkları | m. 82/3-b | Yeni bitki türleri (UPOV koruması mümkün) |
| Bitki/hayvan üretimi için esas olarak biyolojik işlemler | m. 82/3-c | Doğal çaprazlama, seleksiyon |
| İnsan veya hayvan vücuduna uygulanan teşhis ve tedavi yöntemleri | m. 82/3-ç | Cerrahi müdahale yöntemleri |
3. Patent Verilebilirlik Şartları
Bir buluşa patent verilebilmesi için üç temel şartın birlikte sağlanması gerekir: yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik.
3.1. Yenilik
Buluş, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde, yazılı veya sözlü tanıtım, kullanım veya başka herhangi bir yolla kamuya açıklanmamışsa yeni sayılır. Yenilik değerlendirmesinde "tekniğin bilinen durumu" (prior art) esas alınır.
Tekniğin bilinen durumuna dâhil olmayan buluşun yeni olduğu kabul edilir. Tekniğin bilinen durumu, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde, yazılı veya sözlü tanıtım yoluyla ortaya konulmuş veya kullanım ya da başka herhangi bir biçimde açıklanmış olan toplumca erişilebilir her şeyi kapsar.
3.2. Buluş Basamağı
Buluş, ilgili teknik alandaki bir uzman tarafından tekniğin bilinen durumundan aşikar bir şekilde çıkarılamıyorsa, buluş basamağı içerir. Bu değerlendirme, "problem-çözüm yaklaşımı" kullanılarak yapılır.
Tekniğin bilinen durumu dikkate alındığında, ilgili olduğu teknik alandaki uzmana göre aşikâr olmayan buluşun, buluş basamağı içerdiği kabul edilir.
3.3. Sanayiye Uygulanabilirlik
Buluş, tarım dahil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir veya kullanılabilir nitelikteyse sanayiye uygulanabilir sayılır.
| Şart | Değerlendirme Kriteri | Karşılaştırma Noktası |
|---|---|---|
| Yenilik | Tekniğin bilinen durumunda mevcut mu? | Başvuru/rüçhan tarihinden önceki tüm açıklamalar |
| Buluş Basamağı | Uzman için aşikar mı? | İlgili teknik alandaki ortalama uzman seviyesi |
| Sanayiye Uygulanabilirlik | Üretilebilir/kullanılabilir mi? | Teknik olarak uygulanabilirlik |
4. Patent Başvurusu ve İnceleme Süreci
Patent başvurusu TÜRKPATENT'e yapılır. Başvuru, şekli inceleme, araştırma raporu, yayın, inceleme talebi ve inceleme aşamalarından geçer. SMK ile yalnızca incelemeli patent sistemi uygulanmaktadır; eski 551 sayılı KHK dönemindeki incelemesiz patent sistemi kaldırılmıştır.
| Aşama | Süre | İşlem |
|---|---|---|
| Başvuru | - | Başvuru dilekçesi, tarifname, istemler, özet, varsa resimler |
| Şekli İnceleme | 2-4 hafta | Belgelerin tamlığı kontrolü |
| Araştırma Talebi | Başvurudan itibaren 12 ay | Araştırma raporu için talep ve ücret |
| Araştırma Raporu | 3-6 ay | Tekniğin bilinen durumu araştırması |
| Yayın | Başvurudan 18 ay sonra | Resmi Patent Bülteninde ilan |
| İnceleme Talebi | Araştırma raporundan 3 ay | İncelemeli patent için talep |
| İnceleme | 6-18 ay | Yenilik, buluş basamağı, sanayiye uygulanabilirlik |
| Patent Verilmesi | - | Patent belgesi düzenlenmesi |
Başvuru sahibi başvuruyla birlikte veya bildirime gerek olmaksızın başvuru tarihinden itibaren on iki ay içinde ücretini ödemek kaydıyla araştırma talebinde bulunur. Aksi takdirde başvuru geri çekilmiş sayılır.
5. Patent Hakkının Kapsamı
Patent, sahibine buluşu münhasıran kullanma hakkı tanır. Patent sahibi, üçüncü kişilerin izinsiz olarak patentli ürünü üretmesini, satmasını, ithal etmesini veya patentli usulü kullanmasını yasaklayabilir.
Patent sahibi, aşağıdaki fiillerin izinsiz yapılmasını önleme hakkına sahiptir:
- Patent konusu ürünün üretilmesi, satılması, kullanılması, ithal edilmesi veya bu amaçlarla elde bulundurulması
- Patent konusu usulün kullanılması
- Kullanılmasının yasak olduğu bilinen veya bilinmesi gereken usulün kullanılmasının üçüncü kişilere teklif edilmesi
- Patent konusu usul ile doğrudan doğruya elde edilen ürünlerin satılması, kullanılması, ithal edilmesi veya bu amaçlarla elde bulundurulması
5.1. Patent Hakkının Sınırları
| Sınırlama | SMK Maddesi | Açıklama |
|---|---|---|
| Özel Kullanım | m. 85/3-a | Sınai veya ticari amaç taşımayan özel maksatla yapılan kullanım |
| Deneme Amaçlı Kullanım | m. 85/3-b | Patent konusu buluşla ilgili deneme amaçlı fiiller |
| Bolar İstisnası | m. 85/3-c | Ruhsat almak için gerekli deneyler ve testler |
| Tükenme | m. 152 | Patent sahibince veya izniyle piyasaya sürülen ürünlerde hak tükenir |
| Önceki Kullanım Hakkı | m. 87 | Başvurudan önce iyi niyetle buluşu kullanan veya kullanım hazırlığı yapanın kullanıma devam hakkı |
6. Lisans
Patent sahibi, patent hakkını kısmen veya tamamen başkalarına devredebilir veya lisans verebilir. Lisans, inhisari (münhasır) veya inhisari olmayan (basit) şekilde verilebilir.
| Lisans Türü | Özellikleri | Lisans Alanın Dava Hakkı |
|---|---|---|
| İnhisari (Münhasır) Lisans | Sadece lisans alana kullanım hakkı tanır; patent sahibi dahi kullanamaz | Doğrudan dava açabilir |
| İnhisari Olmayan (Basit) Lisans | Patent sahibi ve diğer lisans alanlar da kullanabilir | Patent sahibinin onayıyla veya sözleşmede öngörülmüşse |
7. Zorunlu Lisans
Belirli koşullarda, patent sahibinin rızası aranmaksızın patent üzerinde zorunlu lisans verilebilir. Zorunlu lisans, kamu yararı gerekçesiyle patentin kullanımını sağlayan istisnai bir mekanizmadır.
Zorunlu lisans aşağıdaki hallerde verilebilir:
- Patent konusu buluşun kullanılmaması veya yetersiz kullanılması
- Kamu yararının söz konusu olması (milli güvenlik, kamu sağlığı vb.)
- Bağımlı patent durumunda (patent konularının bağımlılığı)
- Başka ülkelerdeki kamu sağlığı sorunları sebebiyle eczacılık ürünlerinin ihracatının söz konusu olması
- Islahçının, önceki bir patente tecavüz etmeden yeni bir bitki çeşidi geliştirememesi
- Patent sahibinin, patent kullanılırken rekabeti engelleyici, bozucu veya kısıtlayıcı faaliyetlerde bulunması
| Zorunlu Lisans Nedeni | Koşullar | Bedel |
|---|---|---|
| Kullanmama | Patent verilmesinden 3 yıl veya başvurudan 4 yıl içinde kullanılmama | Mahkeme tarafından belirlenir |
| Kamu Yararı | Kamu sağlığı, milli savunma vb. acil durumlarda | Cumhurbaşkanlığı kararıyla belirlenir |
| Bağımlı Patent | Önceki patentten önemli bir teknik ilerleme sağlama | Çapraz lisans öngörülebilir |
8. Koruma Süresi ve Yıllık Ücretler
Patent koruma süresi, başvuru tarihinden itibaren 20 yıldır. Korumanın devamı için yıllık ücretlerin ödenmesi zorunludur.
| Yıl | Yıllık Ücret Özelliği | Önemli Hususlar |
|---|---|---|
| 1-3 | Düşük başlangıç ücreti | Patent başvuru aşamasında olabilir |
| 4-7 | Kademeli artış | Patent genellikle bu dönemde verilir |
| 8-15 | Orta düzey ücret | Patentin ticari değerlendirmesi kritik |
| 16-20 | En yüksek ücret düzeyi | Sadece değerli patentler için sürdürülür |
Patent başvurusu veya patentin korunması için gerekli olan yıllık ücretler, patentin koruma süresi boyunca, başvuru tarihinden itibaren ikinci yılın sona erdiği tarihte ve devam eden her yıl vadesinde ödenir. (…) Yıllık ücretler, ikinci fıkrada belirtilen vadede ödenmemesi hâlinde, ek ücretle birlikte vadeyi takip eden altı ay içinde de ödenebilir.
9. Uluslararası Patent Başvuruları
Buluşun birden fazla ülkede korunması isteniyorsa, Patent İşbirliği Antlaşması (PCT) veya Avrupa Patent Sözleşmesi (EPC) kapsamında uluslararası başvuru yapılabilir.
| Sistem | Kapsam | Özellikler |
|---|---|---|
| PCT (Patent Cooperation Treaty) | 158 üye ülke | Tek başvuru, ulusal aşamada her ülkeye ayrı giriş, 30/31 ay süre |
| EPC (European Patent Convention) | 39 üye ülke | EPO'da merkezi inceleme, seçilen ülkelerde validasyon |
| Unitary Patent | 18 AB üye devleti | Tek patent tüm katılımcı ülkelerde geçerli, UPC yargılaması |
10. Sonuç
Patent hukuku, SMK ile AB ve uluslararası standartlara uyumlu kapsamlı bir düzenlemeye kavuşmuştur. 20 yıllık koruma süresi, inceleme sistemi, zorunlu lisans mekanizması ve hükümsüzlük davası, patent sisteminin temel unsurlarını oluşturmaktadır.
PCT başvurusu ve EPC sistemi aracılığıyla uluslararası koruma elde edilebilmekte; zorunlu lisans mekanizması (SMK m. 129-137) ise patent korumasının kamu yararıyla dengelenmesini sağlamaktadır.