Limited Şirkette Ortaklıktan Çıkma ve Çıkarılma

1. Giriş

Limited şirket ortaklığından ayrılma, pay devrinden farklı olarak ortaklık payının satışı yerine şirketle hesaplaşma yoluyla gerçekleşir. Bu ayrım, limited şirketin kişi ortaklığı karakterinden kaynaklanmaktadır; ortaklar arasındaki güven ilişkisi zedelendiğinde, payın üçüncü kişilere devri yerine ortaklık ilişkisinin doğrudan sona erdirilmesi tercih edilmektedir. TTK, sözleşmesel çıkma hakkı ve haklı sebeple çıkma olmak üzere iki temel yol öngörmekte; ortağın çıkarılması için ise ayrı prosedürler düzenlemektedir. Her durumda ortağa "ayrılma akçesi" hakkı tanınmakta olup, bu hak ortağın şirketteki ekonomik menfaatinin korunmasını sağlamaktadır. Uygulamada limited şirket ortaklığından ayrılma uyuşmazlıkları, özellikle aile şirketlerinde ve az ortaklı yapılarda sıkça karşılaşılan hukuki meseleler arasında yer almaktadır.

2. Ortaklıktan Çıkma Yolları

Limited şirkette ortaklıktan ayrılma, çıkma ve çıkarılma olmak üzere iki farklı şekilde gerçekleşebilir. Çıkma, ortağın kendi iradesiyle ortaklık ilişkisini sona erdirmesini ifade ederken; çıkarılma, şirketin veya diğer ortakların talebiyle ortağın şirketten uzaklaştırılmasını kapsamaktadır. Her iki durumda da ortağın ayrılma akçesi hakkı doğmakta olup, bu hak emredici nitelikte olduğundan şirket sözleşmesiyle ortadan kaldırılamaz. Bu iki yolun yanı sıra, ortaklar arası anlaşma yoluyla da ayrılma gerçekleştirilebilir; bu durumda taraflar ayrılma koşullarını serbestçe belirleyebilir. Hangi yolun tercih edileceği, ortaklık ilişkisinin niteliğine ve somut olayın koşullarına göre değerlendirilmelidir.

3. Çıkma Hakkı

TTK m. 638 uyarınca ortaklıktan çıkma hakkı, şirket sözleşmesinde düzenlenmesi halinde kullanılabilen bir haktır. Şirket sözleşmesinde çıkma hakkına yer verilmesi zorunlu olmamakla birlikte, bu hakkın tanınması ortaklar açısından önemli bir güvence niteliği taşımaktadır. Çıkma hakkının kullanılması, belirli şartlara bağlanabilir; örneğin belirli bir sürenin geçmesi, belirli olayların gerçekleşmesi veya diğer ortakların onayı gibi koşullar öngörülebilir. Sözleşmesel çıkma hakkının bulunmadığı durumlarda ise ortağın tek çaresi haklı sebeple mahkemeye başvurmaktır. Bu nedenle şirket kuruluş aşamasında sözleşmeye çıkma hakkına ilişkin açık ve uygulanabilir hükümler konulması gereklidir.

3.1. Sözleşmesel Çıkma Hakkı

Şirket sözleşmesinde öngörülmesi halinde, ortaklar belirli süre sonunda veya belirli koşulların gerçekleşmesiyle çıkma hakkını kullanabilir. Sözleşmesel çıkma hakkı, TTK m. 638/1 kapsamında düzenlenen bir irade açıklamasıyla kullanılır ve bu beyan şirkete ulaştığı anda hüküm doğurur. Sözleşmede çıkma hakkının kullanılması için öngörülen koşullar arasında genellikle belirli bir ortaklık süresinin dolması, şirket sermayesinin belirli bir oranın altına düşmesi veya şirketin faaliyet konusunun değiştirilmesi gibi haller yer alır. Uygulamada sözleşmesel çıkma hakkının kullanım koşullarının çok ağır tutulması, bu hakkın fiilen kullanılmasını engelleyebileceğinden, sözleşme düzenlenirken denge gözetilmelidir. Çıkma beyanının ispat güçlüklerini önlemek amacıyla noter aracılığıyla yapılması tavsiye edilmektedir.

3.2. Haklı Sebeple Çıkma

Her ortak, haklı sebeplerin varlığı halinde mahkemeden şirketten çıkmasına karar verilmesini isteyebilir. Haklı sebep, ortağın şirkette kalmasının kendisinden beklenemeyeceği durumları ifade etmekte olup, bu kavram TTK m. 638/2'de genel bir çerçeve olarak düzenlenmiştir. Kanun koyucu haklı sebepleri sınırlı sayıda (numerus clausus) saymamış, her somut olayda hakimin takdir yetkisine bırakmıştır. Haklı sebeple çıkma davası, ortağın şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinde açılır. Mahkeme, haklı sebebin varlığını tespit ettiğinde çıkma kararı verir ve bu karar kesinleştiğinde ortaklık sıfatı sona erer. Dava sürecinde mahkeme, gerekli gördüğü hallerde ihtiyati tedbir kararı da verebilir.

4. Haklı Sebepler

Haklı sebep kavramı, ortağın şirkette kalmasının dürüstlük kuralları çerçevesinde kendisinden beklenemeyeceği halleri kapsamaktadır. Yargıtay içtihatlarında ve doktrinde haklı sebep değerlendirmesi, somut olayın tüm koşulları birlikte ele alınarak yapılmaktadır. Aşağıda uygulamada en sık karşılaşılan haklı sebepler açıklanmaktadır.

Ortaklar arasında ciddi güven kaybı, limited şirketin kişi ortaklığı niteliği gereği en temel haklı sebeplerden birini oluşturur. Ortaklar arasındaki şahsi güven ilişkisinin telafi edilemez biçimde zedelenmesi, örneğin bir ortağın diğer ortağa karşı dolandırıcılık veya güveni kötüye kullanma suçu işlemesi, ortaklığın sürdürülmesini imkânsız kılabilir.

Şirket yönetiminden sürekli dışlanma, özellikle azınlık ortaklar bakımından ciddi bir haklı sebep teşkil eder. Çoğunluk ortaklarının yönetim kararlarını azınlığı bilgilendirmeden alması, toplantılara davet etmemesi veya yönetimde söz hakkı tanımaması bu kapsamda değerlendirilir.

Kâr dağıtımının sürekli engellenmesi, ortağın şirketteki ekonomik beklentisini karşılayamaması anlamına gelir. Şirketin yeterli karı olmasına rağmen çoğunluk kararıyla sürekli olarak kâr dağıtımının yapılmaması, azınlık ortağın aç bırakılması (oppression) olarak nitelendirilebilir ve haklı sebep oluşturur.

Bilgi alma hakkının ihlali, TTK m. 614 kapsamında her ortağa tanınan temel bir haktır. Şirket defterlerinin incelenmesinin engellenmesi, mali tabloların paylaşılmaması veya gerçeğe aykırı bilgi verilmesi bu ihlali oluşturur.

Diğer ortakların sadakat yükümlülüğünü ihlali, ortakların şirketle rekabet etmesi, şirket olanaklarını kişisel çıkarları için kullanması veya şirket sırlarını ifşa etmesi gibi halleri kapsar. Bu tür ihlaller, ortaklık ilişkisinin temelini oluşturan güven unsurunu doğrudan zedeler.

Şirketin amacının gerçekleşmesinin imkânsızlaşması ise şirketin kuruluş amacının hukuki veya fiili nedenlerle artık gerçekleştirilemez hale gelmesini ifade eder. Bu durum aynı zamanda TTK m. 636/3 uyarınca şirketin feshini de gerektirebilecek bir sebep olmakla birlikte, ortağın fesih yerine çıkmayı tercih etme hakkı bulunmaktadır.

5. Ortağın Çıkarılması

Ortağın çıkarılması, çıkma hakkının aksine ortağın iradesine aykırı olarak ortaklık ilişkisinin sona erdirilmesini ifade eder. TTK m. 640 uyarınca çıkarılma, şirket sözleşmesinde öngörülen sebeplerin gerçekleşmesi halinde genel kurul kararıyla veya haklı sebeplerin varlığında mahkeme kararıyla gerçekleştirilebilir. Çıkarılma müessesesi, şirketin ortaklık yapısını koruma ihtiyacı ile ortağın mülkiyet hakkı arasında hassas bir denge kurmaktadır. Bu nedenle çıkarılma kararları, hem usul hem esas yönünden sıkı koşullara tabi tutulmuş ve çıkarılan ortağa etkin itiraz imkanları tanınmıştır.

5.1. Sözleşmesel Çıkarılma

Şirket sözleşmesinde öngörülen sebeplerin gerçekleşmesi halinde, genel kurul kararıyla ortak çıkarılabilir. Sözleşmesel çıkarılma sebepleri arasında ortağın rekabet yasağını ihlal etmesi, şirkete karşı ağır yükümlülük ihlalinde bulunması veya belirli koşulların gerçekleşmesi gibi haller sayılabilir. Çıkarılma kararı, TTK m. 621/1-h uyarınca iki koşulun birlikte gerçekleşmesini gerektirir: toplantıda temsil edilen oyların en az üçte ikisinin olumlu oyu ve oy hakkı bulunan esas sermayenin tamamının salt çoğunluğu. Bu ağırlaştırılmış çifte nisap, çıkarılma kararının ciddiyetini yansıtmaktadır. Çıkarılma kararı, ilgili ortağa noter aracılığıyla bildirilmelidir. Çıkarılan ortak, bu bildirimden itibaren üç ay içinde kararın iptalini dava edebilir; bu süre hak düşürücü niteliktedir.

5.2. Haklı Sebeple Çıkarılma

Şirket sözleşmesinde çıkarılma sebepleri öngörülmemiş olsa dahi, haklı sebeplerin varlığında şirket, ortağın çıkarılması için asliye ticaret mahkemesine başvurabilir. Bu davada davacı şirket tüzel kişiliği olup, dava açılması için genel kurul kararı gereklidir. Mahkeme, haklı sebebin varlığını somut delillerle değerlendirir ve ortağın şirkette kalmasının diğer ortaklar ve şirket açısından katlanılamaz bir durum oluşturup oluşturmadığını inceler. Haklı sebeple çıkarılma davası, sözleşmesel çıkarılmanın aksine herhangi bir süre sınırlamasına tabi değildir; ancak haklı sebebin öğrenilmesinden sonra makul süre içinde dava açılması dürüstlük kuralı gereğidir. Mahkeme kararıyla çıkarılma halinde, ortağın ayrılma akçesi hakkı saklıdır.

Çıkma ve Çıkarılma Karşılaştırması

6. Ayrılma Akçesi

Ortaklıktan ayrılan ortak, ister çıkma ister çıkarılma yoluyla ayrılmış olsun, ayrılma akçesine hak kazanır. Ayrılma akçesi, TTK m. 641 uyarınca ortağın esas sermaye payının gerçek değeri üzerinden hesaplanır ve bu hak emredici niteliktedir. Şirket sözleşmesiyle ayrılma akçesi hakkının tamamen ortadan kaldırılması veya gerçek değerin çok altında bir bedel belirlenmesi geçersizdir. Ayrılma akçesi, ortağın şirkete yaptığı sermaye katkısının ötesinde, şirketin bir bütün olarak sahip olduğu ekonomik değerdeki payını temsil etmektedir. Bu nedenle hesaplama, şirketin defter değeri ile sınırlı olmayıp, gerçek (piyasa) değeri esas alınarak yapılmalıdır.

6.1. Gerçek Değer Hesabı

Gerçek değer, şirketin piyasa değeri, aktif ve pasif durumu, gelecekteki kazanç beklentileri gibi faktörler dikkate alınarak belirlenir. Uygulamada gerçek değer tespiti için indirgenmiş nakit akışı (DCF) yöntemi, emsal karşılaştırma yöntemi ve net aktif değer yöntemi gibi farklı değerleme yöntemleri kullanılmaktadır. Mahkeme, genellikle bilirkişi incelemesi yaptırarak şirketin gerçek değerini tespit ettirir; bu değerleme sürecinde şirketin maddi ve maddi olmayan varlıkları, marka değeri, müşteri portföyü, know-how ve şerefiye gibi unsurlar da hesaba katılır. Taraflar arasında değerleme konusunda anlaşmazlık olması halinde, mahkeme bağımsız uzman bilirkişilerin raporunu esas alarak karar verir. Değerleme tarihi olarak kural olarak ortağın ayrılma iradesini açıkladığı veya çıkarılma kararının alındığı tarih esas alınır.

6.2. Ödeme Zamanı

Ayrılma akçesi, aksine sözleşme hükmü yoksa ayrılma tarihinde muaccel olur ve bu tarihten itibaren temerrüt faizi işlemeye başlar. Ancak ayrılma akçesinin tamamının derhal ödenmesinin şirketin mali varlığını tehlikeye düşüreceği hallerde, mahkeme veya taraflar arasındaki anlaşmayla taksitlendirme yapılabilir. Taksitlendirme süresinin makul olması gerekmekte olup, Yargıtay kararlarında genellikle iki yılı aşmayan taksitlendirmeler kabul görmektedir. Şirketin ödeme gücünün bulunmadığı hallerde ise ayrılma akçesinin ödenmesi, şirketin sermayesinin korunması ilkesiyle sınırlandırılabilir. Ortağın ayrılma akçesi alacağı, adi alacak niteliğinde olup genel zamanaşımı süresine (TBK m. 146 - on yıl) tabidir.

7. Çıkma ve Çıkarılmanın Sonuçları

Ortaklıktan ayrılma, ister çıkma ister çıkarılma yoluyla gerçekleşsin, hem ortak hem de şirket açısından çeşitli hukuki sonuçlar doğurur. Bu sonuçlar, ortağın şirketteki tüm hak ve yükümlülüklerini doğrudan etkilemekte olup, aşağıda ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

Çıkma veya çıkarılma kararının kesinleşmesiyle birlikte ortaklık sıfatı sona erer; ortak, genel kurula katılma, oy kullanma, bilgi alma ve kâr payı talep etme gibi ortaklıktan kaynaklanan tüm haklarını yitirir. Buna karşılık ortağın ayrılma akçesi hakkı doğar; bu hak, ortağın şirketteki ekonomik katılımının karşılığını temsil etmekte olup yukarıda açıklandığı üzere gerçek değer üzerinden hesaplanır. Şirket yönetimi, ayrılan ortağı pay defterinden silerek bu değişikliği kayıt altına almalı ve ayrılma işleminin ticaret sicilinde tescil ve ilan edilmesini sağlamalıdır. Ayrıca ortağın ayrılmasıyla birlikte, şirket sözleşmesinde öngörülen ek ödeme ve yan edim yükümlülükleri de sona erer; ancak ayrılma tarihinden önce doğmuş olan yükümlülükler varlığını korur. Ortağın ayrılması, şirketin sermaye yapısını da etkileyeceğinden, gerekli hallerde sermaye azaltımı veya payların diğer ortaklara devri gibi ek işlemlerin de yapılması gerekebilir.

8. Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler

Şirket sözleşmesinin incelenmesi: Ortaklıktan ayrılma sürecine başlamadan önce şirket sözleşmesindeki çıkma ve çıkarılma hükümlerinin dikkatle incelenmesi gerekmektedir. Sözleşmede çıkma hakkının tanınıp tanınmadığı, çıkma ve çıkarılma sebeplerinin neler olduğu, ayrılma akçesine ilişkin özel düzenlemeler bulunup bulunmadığı ve prosedürel koşulların ne şekilde belirlendiği ayrıntılı olarak tespit edilmelidir.

Haklı sebeplerin delillendirilmesi: Haklı sebeple çıkma veya çıkarılma davası açılacaksa, ileri sürülen sebeplerin somut delillerle ortaya konması zorunludur. Bu kapsamda genel kurul tutanakları, yazışmalar, mali tablolar, noter ihtarnameleri ve tanık beyanları gibi delillerin dava öncesinde titizlikle derlenmesi, davanın başarı şansını doğrudan etkiler.

Uzman değerleme raporu: Ayrılma akçesinin hesabında bağımsız ve yetkin bir değerleme uzmanından rapor alınması gereklidir. Değerleme raporunun uluslararası kabul görmüş standartlara uygun olarak hazırlanması, mahkeme sürecinde güçlü bir delil niteliği taşıyacak ve taraflar arasındaki uyuşmazlığın adil çözümüne katkı sağlayacaktır.

Dava süreçleri ve süre yönetimi: Çıkma ve çıkarılma davalarında süre yönetimi önemlidir. Özellikle çıkarılma kararına karşı tanınan üç aylık iptal davası açma süresi hak düşürücü nitelikte olup, bu sürenin kaçırılması halinde çıkarılma kararı kesinleşir ve artık itiraz imkanı ortadan kalkar. Benzer şekilde, ihtiyati tedbir talepleri ve delil tespiti gibi acil işlemlerin zamanında yapılması sürecin sağlıklı yürütülmesi açısından zorunludur.

Vergisel yükümlülükler: Ortaklıktan ayrılma sürecinde vergisel boyutun da göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Ayrılma akçesi ödemesi üzerinden gelir vergisi stopajı yapılıp yapılmayacağı, ayrılan ortağın elde ettiği kazancın vergilendirilme rejimi ve KDV boyutu gibi hususlar, bir vergi uzmanı eşliğinde değerlendirilmelidir.

9. Sonuç

Limited şirkette ortaklıktan çıkma ve çıkarılma, şirketin kişi unsuru ağır basan yapısı nedeniyle özel düzenlemelere tabi olup, TTK'nın bu konudaki hükümleri ortakların hem bireysel haklarını hem de şirketin kurumsal bütünlüğünü korumayı amaçlamaktadır. Sözleşmesel çıkma hakkının şirket sözleşmesinde açık ve uygulanabilir biçimde düzenlenmesi, ileride doğabilecek uyuşmazlıkların önlenmesi bakımından önemlidir. Haklı sebeple çıkma veya çıkarılma yoluna başvurulduğunda ise haklı sebeplerin somut delillerle ispatlanması, ayrılma akçesinin gerçek değer üzerinden hesaplanması ve yasal sürelere uyulması sürecin sağlıklı işlemesinin temel koşullarıdır.

Uygulamada ortaklıktan ayrılma uyuşmazlıklarının büyük çoğunluğu, ayrılma akçesinin miktarı konusundaki anlaşmazlıklardan kaynaklanmaktadır. Bu nedenle dava öncesinde veya dava sürecinde uzman değerleme raporu alınması, müzakere sürecinin etkin yönetilmesi ve gerektiğinde arabuluculuk gibi alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemlerine başvurulması tavsiye edilmektedir. Sonuç olarak, limited şirket ortaklığından ayrılma süreci, hem hukuki hem mali hem de stratejik boyutlarıyla çok yönlü bir değerlendirme gerektirmektedir; somut olayın özelliklerine göre her aşamanın ayrıntılı biçimde değerlendirilmesi önem taşır.