Sözleşmelerde Şekil Şartları

1. Giriş

Sözleşme hukukunda şekil, tarafların iradelerini dış dünyaya açıklama biçimini ifade eder. Şekil kuralları, sözleşmenin kurulması ve geçerliliği açısından önemli sonuçlar doğurmakta; tarafları koruma, ispat kolaylığı sağlama ve üçüncü kişileri bilgilendirme gibi işlevler üstlenmektedir. Modern hukuk sistemlerinde şekil serbestisi ilkesi benimsenmiş olmakla birlikte, özellikle önemli ve değerli işlemler için kanun koyucu şekil şartları öngörmektedir.

Türk Borçlar Kanunu, şekil serbestisi ilkesini temel kural olarak kabul etmekle birlikte, belirli sözleşme türleri için yazılı veya resmi şekil zorunluluğu aramaktadır. Şekil kurallarına uyulmamasının en ağır sonucu olan kesin hükümsüzlük (butlan), tarafların korunması açısından kritik bir yaptırım oluşturmaktadır.

2. Şekil Serbestisi İlkesi

Türk Borçlar Hukuku'nda kural olarak şekil serbestisi ilkesi geçerlidir. Bu ilkeye göre taraflar, sözleşmeyi diledikleri şekilde kurabilirler. Sözlü, yazılı veya elektronik ortamda yapılan sözleşmeler, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça geçerlidir. Şekil serbestisi, sözleşme özgürlüğünün önemli bir yansımasıdır ve ticari hayatın hızına uyum sağlanmasına katkıda bulunur.

Sözleşmelerin geçerliliği, kanunda aksi öngörülmedikçe, hiçbir şekle bağlı değildir.

3. Şekil Türleri

Türk hukukunda şekil, genel olarak adi yazılı şekil ve resmi şekil olmak üzere iki ana kategoride incelenmektedir. Bunların yanı sıra noter onayı ve noter düzenlemesi gibi özel şekiller de mevcuttur.

3.1. Adi Yazılı Şekil

Sözleşmenin yazılı olarak düzenlenmesi ve taraflarca imzalanmasıdır. İmza, kural olarak el yazısıyla atılmalıdır. 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu kapsamında güvenli elektronik imza da el yazısı imza yerine geçer. Yazılı şekil, sözleşmenin geçerliliği için aranan en yaygın şekil şartıdır.

Yazılı şekilde yapılması öngörülen sözleşmelerde borç altına girenlerin imzalarının bulunması zorunludur. Kanunda aksi öngörülmedikçe, imzalı bir mektup, asılları borç altına girenlerce imzalanmış telgraf, teyit edilmiş olmaları kaydıyla faks veya buna benzer iletişim araçları ya da güvenli elektronik imza ile gönderilip saklanabilen metinler de yazılı şekil yerine geçer.

3.2. Resmi Şekil

Sözleşmenin yetkili resmi makam (noter, tapu sicil müdürlüğü, sulh hukuk mahkemesi vb.) önünde düzenlenmesidir. Resmi şekil, en ağır şekil şartı olup genellikle taşınmaz işlemleri ve miras hukuku alanında aranmaktadır. Resmi şekil, hem ispat hem de üçüncü kişilerin bilgilendirilmesi (aleniyet) işlevlerini yerine getirir.

Taşınmaz mülkiyetinin devrini amaçlayan sözleşmelerin geçerli olması, resmî şekilde düzenlenmiş bulunmalarına bağlıdır.

3.3. Özel Şekiller

Bazı sözleşmeler için kanun, adi yazılı şekil ile resmi şekil arasında yer alan özel şekiller öngörmüştür. Bu özel şekiller arasında noter onayı ve noter düzenlemesi en yaygın olanlarıdır.

4. Şekil Şartı Gerektiren Sözleşmeler

Kanun koyucu, belirli sözleşme türleri için çeşitli amaçlarla şekil şartı öngörmüştür. Bu şekil şartları, sözleşmenin türüne ve önemine göre farklılık göstermektedir.

4.1. Yazılı Şekil Gerektiren Sözleşmeler

4.2. Noter Onaylı/Düzenlemeli Şekil Gerektiren Sözleşmeler

4.3. Resmi Şekil Gerektiren Sözleşmeler

5. Şekle Aykırılığın Sonuçları

Şekle aykırılığın hukuki sonuçları, şeklin niteliğine göre farklılık göstermektedir. Geçerlilik şekline aykırılık kesin hükümsüzlük, ispat şekline aykırılık ise yalnızca ispat zorluğu ile sonuçlanır.

5.1. Geçerlilik Şekli

Kanunda öngörülen şekle uyulmaması halinde sözleşme kesin hükümsüzdür (batıl). Kesin hükümsüzlük, herkes tarafından ileri sürülebilir ve hakim tarafından re'sen dikkate alınır. Hükümsüz sözleşme baştan itibaren hiçbir hukuki sonuç doğurmaz.

Kanunda sözleşmeler için öngörülen şekil, kural olarak geçerlilik şeklidir. Öngörülen şekle uyulmaksızın kurulan sözleşmeler hüküm doğurmaz.

5.2. İspat Şekli

Bazı durumlarda şekil, yalnızca sözleşmenin ispatı için gereklidir. İspat şekline uyulmaması sözleşmeyi geçersiz kılmaz; ancak sözleşmenin varlığının ispatı zorlaşır. HMK m. 200'e göre belirli değerin üzerindeki hukuki işlemler senetle ispat edilmelidir.

6. İradi Şekil

Taraflar, kanunun öngörmediği hallerde de sözleşmeyi belirli bir şekle bağlayabilirler. Tarafların kararlaştırdığı bu şekle "iradi şekil" denir. İradi şekil kararlaştırılmışsa, kural olarak bu şekle uyulmadıkça taraflar sözleşmeyle bağlı sayılmazlar.

Kanunda şekle bağlanmamış bir sözleşmenin taraflarca belirli bir şekilde yapılması kararlaştırılmışsa, belirlenen şekilde yapılmayan sözleşme tarafları bağlamaz. Herhangi bir belirleme olmaksızın yazılı şekil kararlaştırılmışsa, yasal yazılı şekle ilişkin hükümler uygulanır.

7. Şekil Noksanlığını İleri Sürme Yasağı

Dürüstlük kuralına aykırı olarak şekil noksanlığının ileri sürülmesi, hakkın kötüye kullanılması (TMK m. 2) olarak değerlendirilebilir. Özellikle aşağıdaki durumlarda şekil eksikliği iddiası kabul görmeyebilir:

• Sözleşme tam olarak ifa edilmişse
• Karşı taraf şekle güvenerek önemli masraflar yapmışsa
• Şekil eksikliğini ileri süren taraf bizzat bu eksikliğe sebep olmuşsa
• Uzun süre şekil eksikliğine rağmen sözleşmeye göre davranılmışsa

8. Elektronik Sözleşmelerde Şekil

Dijitalleşme ile birlikte elektronik ortamda kurulan sözleşmelerin şekil şartları önem kazanmıştır. 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu, güvenli elektronik imzanın el yazısı imza ile aynı hukuki değere sahip olduğunu kabul etmektedir.

9. Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler

• Sözleşme konusuna göre kanunda öngörülen şekil şartının araştırılması uygulamada tercih edilmektedir
• Resmi şekil gerektiren işlemlerde yetkili makamın (noter/tapu) belirlenmesi gerekir
• Elektronik sözleşmelerde güvenli elektronik imza kullanılması uygulamada yaygın bir yaklaşımdır
• Kefalet sözleşmelerinde el yazısı şartlarına (miktar, tarih, müteselsil kefalet) dikkat edilmesi önemlidir
• Taşınmaz işlemlerinde hem sözleşme hem de tescil işlemlerinin tamamlanması zorunludur
• İradi şekil kararlaştırıldıysa bu şekle uyulması beklenir
• Şekil şartına uyulup uyulmadığının sözleşme imzalanmadan önce kontrol edilmesi yararlıdır
• Uluslararası sözleşmelerde uygulanacak hukukun şekil kurallarının incelenmesi gerekir

10. Sonuç

Şekil serbestisi ilkesi kural olmakla birlikte, özellikle değerli ve önemli işlemlerde kanun şekil şartı aramaktadır. Şekil kuralları, tarafları acele ve düşünmeden yapılan işlemlerden koruma, ispat kolaylığı sağlama ve üçüncü kişileri bilgilendirme gibi önemli işlevler üstlenmektedir.

Şekil kurallarına uyulmaması, TBK m. 12/2 uyarınca sözleşmenin kesin hükümsüzlüğüne yol açabilmektedir. Dijitalleşme ile birlikte 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu kapsamındaki güvenli elektronik imza, ıslak imza ile eşdeğer sayılmakta ve şekil şartının yerine getirilmesinde giderek artan bir uygulama alanı bulmaktadır. Uluslararası işlemlerde ise farklı hukuk sistemlerinin şekil kurallarındaki farklılıklar, sözleşmenin geçerliliği bakımından ayrıca değerlendirilmesi gereken bir husustur.