Anonim Şirkette Pay Devri

1. Giriş

Anonim şirket paylarının devri, şirketin ortaklık yapısını doğrudan etkileyen kritik bir işlemdir. TTK, nama ve hamiline yazılı pay ayrımına göre farklı devir prosedürleri öngörmüştür. 2020 yılında yapılan değişiklikle hamiline yazılı paylarda MKK bildirimi zorunlu hale getirilmiş; bu durum anonimlik ilkesini önemli ölçüde zayıflatmıştır.

2. Pay Senedi Türleri

Anonim şirketlerde pay senetleri, nama yazılı ve hamiline yazılı olmak üzere iki türde çıkarılabilir. Pay senedinin türü, devir prosedürünü, ortaklık haklarının kullanım biçimini ve anonimlik düzeyini doğrudan etkiler. Nama yazılı senetlerde pay sahibinin kimliği senet üzerinde ve pay defterinde belirlidir; hamiline yazılı senetlerde ise geleneksel olarak senet zilyedi pay sahibi sayılmaktaydı. Ancak 2020 yılındaki yasal değişiklikle hamiline yazılı paylarda da MKK kaydı zorunlu hale gelmiştir.

Esas sözleşmede aksi belirtilmedikçe paylar nama yazılı olarak kabul edilir. Hamiline yazılı pay senedi çıkarılabilmesi için esas sözleşmede açık hüküm bulunması ve pay bedelinin tamamen ödenmiş olması şarttır. Pay senedi henüz bastırılmamışsa (senetsiz pay), devir alacağın temliki hükümlerine göre yapılır.

3. Nama Yazılı Pay Senetlerinin Devri

Nama yazılı pay senetlerinin devri, iki unsurdan oluşur: pay senedinin arkasına tam ciro (temlik beyanı) yazılarak devreden ve devralanın imzası atılır, ardından senet fiziki olarak devralana teslim edilir. Ciro ve teslim birlikte gerçekleştiğinde, pay mülkiyeti devralana geçer. Ancak devralanın ortaklık haklarını (oy hakkı, kâr payı hakkı, genel kurula katılma hakkı) şirkete karşı kullanabilmesi için pay defterine kayıt yaptırması gerekir.

3.1. Pay Defterine Kayıt

Nama yazılı pay senedi sahibi, pay defterine kaydedilmekle ortaklık haklarını şirkete karşı kullanabilir hale gelir. Pay defterine kayıt, kurucu nitelikte değil açıklayıcı (bildirici) niteliktedir; yani mülkiyet ciro ve teslimle geçer, ancak hak kullanımı kayıtla mümkün olur. Şirket, esas sözleşmede öngörülen bağlam hükümleri veya haklı sebepler dışında pay defterine kaydı reddedemez. Haksız ret halinde pay sahibi dava yoluyla kayıt yaptırabilir.

Pay Devri Türleri Karşılaştırması

4. Bağlam (Devir Sınırlaması)

Esas sözleşme ile nama yazılı payların devri sınırlandırılabilir. Bu sınırlamaya "bağlam" veya "vinkulasyon" (Alm. Vinkulierung) denir. Bağlam, şirketin ortaklık yapısını kontrol altında tutmasını ve istenmeyen kişilerin şirkete ortak olmasını engellemeyi sağlar. Özellikle aile şirketlerinde, stratejik ortaklıklarda ve know-how'ın korunmasının önemli olduğu şirketlerde bağlam hükümleri sıkça tercih edilmektedir. Hamiline yazılı paylarda bağlam uygulanması mümkün değildir.

4.1. Bağlamın Türleri

Sebep gösterilmeksizin red: Borsaya kote olmayan şirketlerde, esas sözleşmeyle nama yazılı payların devri herhangi bir sebep gösterilmeksizin şirketin onayına tabi tutulabilir. Bu durumda şirket, devir talebini hiçbir gerekçe göstermeden reddedebilir. Ancak red halinde şirketin, payları gerçek değeri üzerinden kendisi, diğer ortaklar veya üçüncü kişiler hesabına satın almayı önermesi gerekir.

Haklı sebeple red: Esas sözleşmede belirtilen haklı sebeplere dayanılarak devir talebi reddedilebilir. Haklı sebepler arasında devralanın rakip şirkette pay sahibi olması, belirli nitelikleri taşımaması veya ortaklık yapısının korunması ihtiyacı sayılabilir.

Satın alma hakkı: Şirket, devri onaylamadığı takdirde payları gerçek değeri üzerinden kendisi veya üçüncü bir kişi adına satın almayı önerebilir. Gerçek değerin tespitinde taraflar anlaşamazsa, mahkeme bilirkişi aracılığıyla değerleme yaptırır.

5. Hamiline Yazılı Pay Senetlerinin Devri

Hamiline yazılı pay senetleri, senedin teslimi ile devredilir. Klasik hamiline yazılı pay sisteminde, senedin zilyedi kim ise pay sahibi de o kişiydi ve anonimlik esastı. Ancak 31.12.2020 tarihli ve 7262 sayılı Kanun ile TTK'da yapılan önemli değişiklikle, hamiline yazılı pay sahiplerinin Merkezi Kayıt Kuruluşu'na (MKK) bildirilmesi zorunlu hale getirilmiştir. Bu değişiklik, mali suçlarla mücadele ve şeffaflık amacıyla gerçekleştirilmiş olup, hamiline yazılı payların temel özelliği olan anonimliği fiilen ortadan kaldırmıştır.

5.1. MKK Bildirimi

Hamiline yazılı pay senedini devralan kişi, devri MKK'ya bildirmek zorundadır. Bildirim yapılmadan devir, şirkete ve üçüncü kişilere karşı hüküm ifade etmez. Bu, devralanın genel kurula katılamaması, oy kullanamaması ve kâr payı talep edememesi anlamına gelir. Bildirim, MKK'nın elektronik portalı üzerinden gerçekleştirilir ve pay sahibinin kimlik bilgileri (T.C. kimlik no veya vergi no), şirket bilgileri (MERSİS no, unvan), pay bilgileri (pay adedi, nominal değer) ile devir tarihi bildirime dahil edilir.

MKK bildirimi yapılmamasının yaptırımı da ağırdır: TTK madde 562/13 uyarınca, bildirimde bulunmayan pay sahiplerine idari para cezası uygulanır. Bu yaptırım, bildirim yükümlülüğünün etkin şekilde yerine getirilmesini teşvik etmeyi amaçlamaktadır.

6. Senetsiz Pay Devri

Pay senedi henüz bastırılmamışsa (uygulamada birçok anonim şirket pay senedi bastırmamaktadır) paylar alacağın temliki (TBK madde 183 vd.) hükümlerine göre devredilir. Bu durumda yazılı bir devir sözleşmesi yapılması ve devrin pay defterine kaydedilmesi gerekir. Senetsiz pay devrinin geçerliliği için noter onayı zorunlu olmamakla birlikte, ispat kolaylığı açısından noter huzurunda düzenlenmesi veya onaylanması tavsiye edilmektedir.

7. Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler

Pay devri işlemlerinde öncelikle pay senedinin türünün (nama/hamiline/senetsiz) doğru tespit edilmesi ve buna uygun devir prosedürünün izlenmesi gerekir. Esas sözleşmedeki bağlam hükümleri mutlaka kontrol edilmeli; bağlam varsa şirketin onay sürecinin tamamlanması beklenmelidir.

Nama yazılı paylarda pay defterine kayıt, ortaklık haklarının kullanılabilmesi için zorunludur. Hamiline yazılı paylarda MKK bildiriminin yapılmaması halinde devir şirket ve üçüncü kişiler bakımından hüküm ifade etmez; paya bağlı haklar bildirim yapılana kadar kullanılamaz. Ayrıca idari para cezası uygulanabilir. Senetsiz paylarda ise yazılı devir sözleşmesinin düzenlenmesi gerekir.

Vergisel açıdan, GVK mükerrer m. 80/1 uyarınca iki yıldan fazla elde tutmaya bağlı istisna yalnızca tam mükellef kurumlara ait hisse senetleri (basılı pay senetleri ve geçici ilmühaberler) bakımından geçerlidir. Senede bağlanmamış (çıplak) payların devrinden doğan kazanç ise GVK mükerrer m. 80/4 kapsamında, elde tutma süresine bakılmaksızın değer artış kazancı olarak gelir vergisine tabidir; bu nedenle pay senedi veya ilmühaber bastırılmış olup olmaması vergisel sonucu doğrudan etkiler. Tüzel kişi pay sahiplerinde kazanç kurumlar vergisine tabidir; şartları varsa KVK m. 5/1-e'deki istisnadan yararlanılabilir.

8. Sonuç

Anonim şirkette pay devri, limited şirkete göre daha esnek bir yapıya sahiptir; genel kural olarak nama yazılı paylar serbestçe devredilebilir. Ancak pay senedinin türüne göre farklı devir prosedürleri uygulanır ve her türün kendine özgü şekil şartları, kayıt gereklilikleri ve sınırlama mekanizmaları bulunmaktadır.

Özellikle 2020 yılındaki yasal değişiklikle hamiline yazılı paylarda getirilen MKK bildirim zorunluluğu, anonim şirket pay devri sistemini önemli ölçüde değiştirmiştir. Nama yazılı paylarda ise bağlam hükümlerinin ve pay defteri kayıt prosedürünün dikkatli şekilde takip edilmesi, hem devreden hem de devralanın haklarının korunması açısından gereklidir.