1. Giriş
Vesting (hisse hakediş planı), startup ekosisteminin temel yapı taşlarından biridir. Kurucuların ve kilit çalışanların şirkete uzun vadeli bağlılığını garanti altına alan bu mekanizma, yatırımcılar için standart bir beklenti haline gelmiştir. Özellikle erken aşama yatırımlarında vesting şartı, yatırım sözleşmelerinin vazgeçilmez bir unsuru olarak karşımıza çıkmaktadır.
İngiltere: EMI (Enterprise Management Incentives) şeması kapsamında vesting yapıları vergi avantajlı şekilde düzenlenir. HMRC onayı gerektirir.
Almanya: Mitarbeiterbeteiligung kapsamında değerlendirilir. Vergisel olarak karmaşık yapısı nedeniyle phantom stock/SAR alternatifleri yaygındır.
Türkiye: Doğrudan düzenleme yoktur. TBK'nın şarta bağlı işlem hükümleri ve TTK'nın pay devri düzenlemeleri çerçevesinde yapılandırılır.
2. Vesting Kavramı
Vesting (hisse hakediş planı), kurucu ortakların veya kilit çalışanların şirket hisselerini belirli bir süre boyunca kademeli olarak hak etmelerini sağlayan mekanizmadır. Bu sistem, ortakların şirkete uzun vadeli bağlılığını teşvik eder ve erken ayrılma durumunda diğer ortakları korur. Vesting mekanizması, özellikle erken aşama girişimlerinde kurucuların taahhütlerini somutlaştıran temel bir araç olarak kabul edilmektedir.
Vesting sistemi özellikle teknoloji girişimlerinde ve yatırım süreçlerinde kritik öneme sahiptir. Yatırımcılar, kurucuların şirkette kalmasını garanti altına almak için vesting şartı koşarlar. Bu mekanizma olmadan, bir kurucunun şirketten erken ayrılması halinde diğer kurucular ve yatırımcılar ciddi mağduriyet yaşayabilir.
3. Vesting'in Temel Unsurları
2.1. Vesting Süresi
Standart vesting süresi genellikle 4 yıldır. Bu süre boyunca hisseler kademeli olarak hak edilir. Süre, girişimin aşamasına ve tarafların anlaşmasına göre değişebilir.
2.2. Cliff Dönemi
Cliff, vesting'in başlamadan önce geçmesi gereken minimum süredir. Genellikle 1 yıl olarak belirlenir. Cliff süresi dolmadan ayrılan ortak hiçbir hisse hak edemez. Cliff dolduğunda genellikle toplam hisselerin %25'i hak edilir.
2.3. Hakediş Periyodu
Cliff döneminden sonra hisseler aylık veya üç aylık periyotlarla hak edilir. Aylık vesting'de her ay toplam hisselerin 1/48'i (4 yıllık planda) hak edilir.
4. Tipik Vesting Yapısı
En yaygın vesting yapısı "4 yıl, 1 yıl cliff" modelidir. Bu model, dünya genelinde startup yatırımcıları ve hukuk danışmanları tarafından standart olarak kabul edilmektedir:
- 0-12 ay: Cliff dönemi, hisse hak edilmez
- 12. ay: Toplam hisselerin %25'i hak edilir
- 13-48. aylar: Her ay %2.08 (1/48) hak edilir
- 48. ay: Tüm hisseler tam olarak hak edilmiş olur
Aşağıdaki tablo, farklı ayrılma senaryolarında hak edilen hisse oranlarını göstermektedir:
| Ayrılma Zamanı | Hak Edilen Oran | Hak Edilen Hisse | Geri Alınacak Hisse |
|---|---|---|---|
| 6. ay (cliff öncesi) | %0 | %0 | %20 (tamamı) |
| 12. ay (cliff sonrası) | %25 | %5 | %15 |
| 24. ay (2 yıl) | %50 | %10 | %10 |
| 36. ay (3 yıl) | %75 | %15 | %5 |
| 48. ay (4 yıl - tam) | %100 | %20 (tamamı) | %0 |
5. Hızlandırılmış Vesting (Acceleration)
4.1. Single Trigger Acceleration
Şirketin satışı veya halka arzı gibi tek bir olay gerçekleştiğinde tüm hisselerin otomatik olarak hak edilmesidir. Bu düzenleme kurucu lehine ancak alıcı şirket açısından dezavantajlıdır.
4.2. Double Trigger Acceleration
İki koşulun birlikte gerçekleşmesi gerekir: (1) Şirketin satışı ve (2) Kurucunun işten çıkarılması veya görevinin önemli ölçüde değiştirilmesi. Bu düzenleme daha dengeli kabul edilir ve yatırımcılar tarafından tercih edilmektedir.
| Kriter | Single Trigger | Double Trigger |
|---|---|---|
| Tetikleyici olay | Sadece şirket satışı/halka arz | Şirket satışı + işten çıkarılma |
| Kurucu açısından | Çok avantajlı | Dengeli koruma |
| Alıcı şirket açısından | Dezavantajlı (retention riski) | Kabul edilebilir |
| Yatırımcı tercihi | Genellikle kabul etmez | Yaygın kabul görür |
| Piyasa standardı | Nadir | Yaygın |
6. Türk Hukukunda Vesting Uygulaması
Türk hukukunda vesting için doğrudan bir düzenleme bulunmamaktadır. Ancak Türk Borçlar Kanunu'ndaki şarta bağlı işlem hükümleri ve sözleşme serbestisi ilkesi çerçevesinde çeşitli hukuki araçlarla benzer sonuçlar elde edilebilir.
Uygulamada vesting sonuçları elde etmek için çeşitli hukuki araçlar kullanılmaktadır:
5.1. Geri Alım Hakkı (Repurchase Right)
Hisseler baştan devredilir ancak şirket veya diğer ortaklar, ayrılan ortağın hak etmediği hisseleri nominal bedelle geri alma hakkına sahip olur. Bu yöntem, ABD uygulamasındaki "reverse vesting" modeline en yakın yapıdır.
5.2. Şarta Bağlı Pay Devri
Pay devri sözleşmesi, ortağın belirli süre şirkette kalması şartına bağlanır. Şart gerçekleşmezse devir hükümsüz kalır. TBK'nın şarta bağlı işlem hükümleri (m. 170-176) bu yapının hukuki temelini oluşturur.
5.3. Hissedarlar Sözleşmesi
Vesting koşulları, hissedarlar sözleşmesinde detaylı olarak düzenlenir. Sözleşme, cezai şart ve tazminat hükümleri ile desteklenir. Türk hukukunda sözleşme serbestisi ilkesi gereği taraflar, vesting mekanizmasını istedikleri şekilde düzenleyebilirler.
7. Ayrılma Senaryoları
6.1. Good Leaver
Ortağın haklı nedenle (hastalık, ölüm, şirketin ihlali) ayrılması durumudur. Good leaver genellikle hak ettiği hisseleri korur ve bazen tam hızlandırma hakkı kazanır.
6.2. Bad Leaver
Ortağın kendi isteğiyle veya haklı nedenle işten çıkarılarak ayrılması durumudur. Bad leaver, hak etmediği hisseleri kaybeder ve bazen hak ettiği hisseleri de indirimli fiyatla geri satmak zorunda kalabilir.
| Kriter | Good Leaver | Bad Leaver |
|---|---|---|
| Tipik sebepler | Ölüm, hastalık, emeklilik, şirketin ihlali | İstifa, haklı nedenle fesih, rekabet yasağı ihlali |
| Hak edilmemiş hisseler | Genellikle hızlandırma uygulanır | Tamamen kaybedilir |
| Hak edilmiş hisseler | Korunur | İndirimli geri alım olabilir |
| Geri alım fiyatı | Piyasa değeri / adil değer | Nominal değer / düşük değer |
8. Vergisel Boyut
Vesting mekanizmasının Türkiye'deki vergisel sonuçları dikkatle değerlendirilmelidir:
- Hisselerin hak edildiği anda gelir vergisi doğabilir
- Hisse satışında değer artış kazancı vergisi uygulanır
- Şirketin değerlemesi vergi matrahını etkiler
- Uluslararası yapılarda çifte vergilendirme riski gözetilmelidir
9. Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Vesting koşulları sözleşmede açık ve detaylı düzenlenmelidir
- Cliff süresi ve hakediş periyodu net belirlenmelidir
- Good/bad leaver tanımları açıkça yapılmalıdır
- Hızlandırma (acceleration) koşulları düzenlenmelidir
- Geri alım fiyatı ve mekanizması belirlenmeklidir
- Vergisel sonuçlar önceden analiz edilmelidir
- Oy hakları ve kar payı hakları düzenlenmelidir
10. Sonuç
Vesting, startup ekosisteminde kurucuların ve kilit çalışanların uzun vadeli bağlılığını sağlamak için kritik bir araçtır. Türk hukukunda doğrudan düzenleme olmasa da, TBK'nın şarta bağlı işlem hükümleri, TTK'nın pay devri düzenlemeleri ve sözleşme serbestisi ilkesi çerçevesinde etkili vesting yapıları kurulabilir.
Yatırım süreçlerinde standart bir beklenti haline gelen vesting, dikkatli hukuki planlama ile uygulanmalıdır. Özellikle good/bad leaver tanımları, hızlandırma koşulları ve geri alım mekanizmaları sözleşmede açık ve detaylı olarak düzenlenmelidir. Vergisel sonuçların da uzman görüşü alınarak değerlendirilmesi, ileride ortaya çıkabilecek sorunları önleyecektir.
- Vesting süresi belirlendi mi? (standart: 4 yıl)
- Cliff süresi tanımlandı mı? (standart: 1 yıl)
- Hak ediş periyodu netleştirildi mi? (aylık/yıllık)
- Good leaver / bad leaver tanımları yapıldı mı?
- Geri alım (repurchase) fiyatı ve mekanizması belirlendi mi?
- Acceleration koşulları düzenlendi mi? (single/double trigger)
- Exit senaryolarında vesting hakları netleştirildi mi?
- Vergisel sonuçlar analiz edildi mi?
- Tüm kurucular için eşit şartlar mı uygulanıyor?
- Vesting sözleşmesi hukuki denetime alındı mı?