Sorumluluk Sınırlama Kayıtları | Av. Ersan Çetin
TR EN DE

Ticari Sözleşmelerde Sorumluluk Sınırlama Hükümleri

Ticari sözleşmelerde sorumluluk sınırlama ve sorumsuzluk kayıtlarının geçerliliği, türleri ve Türk hukukundaki sınırları.

Summary in English

Overview

This article examines limitation of liability clauses in commercial contracts under Turkish law. While the Turkish Code of Obligations permits parties to limit or exclude liability under freedom of contract principles, significant mandatory restrictions apply.

Key Points

  • Exemption Clauses: Complete exclusion of liability is subject to TBK Art. 115 restrictions - agreements excluding liability for gross negligence are absolutely void.
  • Limitation Types: Amount caps (e.g., contract value), damage type exclusions (indirect/consequential damages), and time limitations.
  • Gross Negligence Prohibition: TBK Art. 115/1 makes pre-agreed exemptions from gross negligence (intent and gross fault) absolutely void - this is mandatory law.
  • Vicarious Liability: Under TBK Art. 116, liability for agents' light negligence can be limited, but gross negligence liability cannot.
  • Employment Contracts: TBK Art. 115/2 voids exemption clauses for faults committed during employment relationships.
  • General Terms: TBK Art. 20-25 subjects standard form contract limitations to good faith review, especially where bargaining power is unequal.
Full article in Turkish below

Überblick

Dieser Artikel untersucht Haftungsbeschränkungsklauseln in Handelsverträgen nach türkischem Recht. Während das türkische Obligationenrecht den Parteien erlaubt, die Haftung nach dem Grundsatz der Vertragsfreiheit zu beschränken oder auszuschließen, gelten erhebliche zwingende Einschränkungen.

Kernpunkte

  • Freizeichnungsklauseln: Der vollständige Haftungsausschluss unterliegt den Beschränkungen des TBK Art. 115 - Vereinbarungen, die die Haftung für grobe Fahrlässigkeit ausschließen, sind absolut nichtig.
  • Beschränkungsarten: Betragsobergrenzen (z.B. Vertragswert), Ausschluss bestimmter Schadensarten (mittelbare/Folgeschäden) und zeitliche Beschränkungen.
  • Verbot bei grober Fahrlässigkeit: TBK Art. 115/1 macht vorab vereinbarte Freistellungen von grober Fahrlässigkeit (Vorsatz und grobe Schuld) absolut nichtig - dies ist zwingendes Recht.
  • Erfüllungsgehilfenhaftung: Nach TBK Art. 116 kann die Haftung für leichte Fahrlässigkeit von Erfüllungsgehilfen beschränkt werden, nicht aber die Haftung für grobe Fahrlässigkeit.
  • Arbeitsverträge: TBK Art. 115/2 macht Freizeichnungsklauseln für während des Arbeitsverhältnisses begangene Fehler nichtig.
  • Allgemeine Geschäftsbedingungen: TBK Art. 20-25 unterwirft Beschränkungen in Formularverträgen einer Prüfung nach Treu und Glauben, insbesondere bei ungleicher Verhandlungsmacht.
Vollständiger Artikel auf Türkisch unten

1. Genel Olarak Sorumluluk Sınırlama

Sorumluluk sınırlama hükümleri, sözleşmenin ihlali halinde tarafların maruz kalabileceği mali riski önceden belirleyerek sınırlandıran sözleşmesel düzenlemelerdir. Bu hükümler, ticari sözleşmelerde risk dağılımının temel araçlarından birini oluşturur.

Türk Borçlar Kanunu, sözleşme özgürlüğü ilkesi çerçevesinde tarafların sorumluluğu sınırlandırmasına veya tamamen kaldırmasına imkan tanımakla birlikte, bu özgürlüğe önemli sınırlamalar getirmektedir.

2. Sorumluluk Sınırlama Türleri

2.1. Sorumsuzluk Kaydı (Tam Sorumluluktan Kurtulma)

Sorumsuzluk kaydı, borçlunun borcunu ihlal etmesi halinde hiçbir tazminat ödemeyeceğini öngören kayıttır. Bu tür kayıtlar, TBK m. 115 ile önemli sınırlamalara tabi tutulmuştur.

2.2. Sorumluluk Sınırlama Kaydı

Bu tür kayıtlarda sorumluluk tamamen kaldırılmaz, ancak belirli bir üst sınır veya belirli zarar türleri ile sınırlandırılır. Uygulamada en yaygın kullanılan yöntemlerdir:

TBK Madde 115
"Borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür. Borçlunun alacaklı ile hizmet sözleşmesinden kaynaklanan herhangi bir borç ilişkisi içinde bulunduğu sırada işlediği kusurdan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma da kesin olarak hükümsüzdür."

3. Geçerlilik Sınırları

3.1. Ağır Kusur Yasağı

TBK m. 115/1 uyarınca, borçlunun ağır kusurundan (kast ve ağır ihmal) sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür. Bu hüküm emredici nitelikte olup, taraflarca aksinin kararlaştırılması mümkün değildir.

Ağır kusur, kasıt (bilerek ve isteyerek zarara yol açma) ve ağır ihmal (en temel özen yükümlülüğünün dahi yerine getirilmemesi) hallerini kapsar. Hafif kusur için ise sorumsuzluk kaydı öngörülebilir.

3.2. Yardımcı Kişilerin Sorumluluğu

TBK m. 116 uyarınca, borçlu ifa yardımcısının fiillerinden sorumludur. Taraflar, ifa yardımcısının hafif kusurundan sorumluluğu sınırlayabilir veya kaldırabilir; ancak ağır kusurdan sorumluluk yine sınırlandırılamaz.

3.3. Hizmet Sözleşmelerinde Özel Sınırlama

TBK m. 115/2, hizmet sözleşmesinden kaynaklanan borç ilişkisi devam ederken işlenen kusurdan sorumlu olmayacağına ilişkin anlaşmaların da geçersiz olduğunu düzenlemektedir. Bu hüküm, işçi aleyhine sorumsuzluk kayıtlarını engellemektedir.

4. Genel İşlem Koşullarında Sorumluluk Sınırlama

TBK m. 20-25 arasında düzenlenen genel işlem koşulları hükümleri, özellikle tüketici ilişkilerinde ve standart sözleşmelerde sorumluluk sınırlama kayıtlarına ek sınırlamalar getirmektedir.

TBK Madde 25
"Genel işlem koşullarına, dürüstlük kurallarına aykırı olarak, karşı tarafın aleyhine veya onun durumunu ağırlaştırıcı nitelikte hükümler konulamaz."

Bu düzenleme uyarınca, tek taraflı hazırlanan standart sözleşmelerdeki sorumluluk sınırlama kayıtları, dürüstlük kuralı denetimine tabi tutulmaktadır. Özellikle karşı tarafın pazarlık gücünün düşük olduğu durumlarda, aşırı sınırlayıcı kayıtlar geçersiz sayılabilir.

5. Uygulamada Yaygın Sorumluluk Sınırlama Hükümleri

5.1. Tavan Tutar Belirleme

Sorumluluğun sözleşme bedeliyle veya belirli bir katıyla sınırlandırılması, ticari sözleşmelerde en yaygın kullanılan yöntemdir. Örneğin: "Tarafların bu sözleşmeden doğan toplam sorumluluğu, her halükarda yıllık sözleşme bedelini aşamaz."

5.2. Dolaylı Zarar İstisnası

Kar kaybı, iş kaybı, itibar kaybı, veri kaybı gibi dolaylı (consequential) zararların tazminat kapsamı dışında tutulması yaygın bir uygulamadır. Bu kayıtlar, öngörülemeyen büyük tazminat taleplerinden korunmayı amaçlar.

5.3. Karşılıklı Sınırlama

Ticari müzakerelerde dengenin sağlanması için, sorumluluk sınırlamalarının her iki taraf için de geçerli olacak şekilde düzenlenmesi tercih edilmektedir. Tek taraflı sınırlamalar, sözleşme dengesini bozabilir ve geçerlilik tartışmalarına yol açabilir.

6. Sözleşme Hazırlanırken Dikkat Edilecek Hususlar

7. Sonuç

Sorumluluk sınırlama hükümleri, ticari sözleşmelerde risk yönetiminin temel araçlarındandır. Ancak bu hükümlerin geçerliliği, TBK'nın emredici hükümlerine ve dürüstlük kuralına uygunluğa bağlıdır. Etkili bir sorumluluk sınırlama düzenlemesi, tarafların meşru çıkarlarını dengeleyen, açık ve hukuken geçerli bir yapıda olmalıdır.

Bu çalışma yalnızca bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihatlarda meydana gelebilecek değişiklikler nedeniyle içerik zamanla geçerliliğini yitirebilir. İçeriğin somut olaylara uygulanması veya bu içeriğe dayanılarak alınan kararlar nedeniyle doğabilecek sonuçlardan sorumluluk kabul edilmez.

İlgili Makaleler