Sözleşmelerde Şekil Şartları | Av. Ersan Çetin
TR EN DE

Sözleşmelerde Şekil Şartları

Sözleşmelerde şekil serbestisi ilkesi, yazılı şekil ve resmi şekil türleri, şekle aykırılığın sonuçları ve ispat fonksiyonu hakkında kapsamlı bilgi.

Summary in English

Overview

This article examines form requirements in Turkish contract law under the Turkish Code of Obligations. While freedom of form is the general rule, certain contracts require specific forms for validity, including written form, notarized form, or official form before authorized bodies.

Key Points

  • Freedom of Form: As a general rule under TBK Article 12, contracts are valid regardless of form unless otherwise specified by law.
  • Written Form: Required for contracts such as suretyship (with handwritten amount), consumer credits, and non-compete agreements.
  • Official Form: Required for real estate sales (Land Registry), inheritance contracts, and mortgages.
  • Consequences of Non-Compliance: Failure to comply with mandatory form requirements results in absolute nullity (void contract).
  • Electronic Signatures: Qualified electronic signatures under Law No. 5070 have the same legal effect as handwritten signatures.
  • Voluntary Form: Parties may agree to subject their contract to a specific form even when not required by law.
Full article in Turkish below

Überblick

Dieser Artikel untersucht die Formvorschriften im türkischen Vertragsrecht nach dem türkischen Obligationenrecht. Während die Formfreiheit die allgemeine Regel ist, erfordern bestimmte Verträge für ihre Gültigkeit besondere Formen, einschließlich Schriftform, notarieller Form oder öffentlicher Form vor autorisierten Stellen.

Kernpunkte

  • Formfreiheit: Gemäß TBK Artikel 12 sind Verträge grundsätzlich formfrei gültig, sofern das Gesetz nichts anderes bestimmt.
  • Schriftform: Erforderlich für Verträge wie Bürgschaft (mit handschriftlichem Betrag), Verbraucherkredite und Wettbewerbsverbote.
  • Öffentliche Form: Erforderlich für Immobilienverkäufe (Grundbuchamt), Erbverträge und Hypotheken.
  • Folgen der Nichteinhaltung: Die Nichteinhaltung zwingender Formvorschriften führt zur absoluten Nichtigkeit (nichtiger Vertrag).
  • Elektronische Signaturen: Qualifizierte elektronische Signaturen nach Gesetz Nr. 5070 haben die gleiche Rechtswirkung wie handschriftliche Unterschriften.
  • Gewillkürte Form: Die Parteien können vereinbaren, ihren Vertrag einer bestimmten Form zu unterwerfen, auch wenn dies gesetzlich nicht vorgeschrieben ist.
Vollständiger Artikel auf Türkisch unten

1. Giriş

Sözleşme hukukunda şekil, tarafların iradelerini dış dünyaya açıklama biçimini ifade eder. Şekil kuralları, sözleşmenin kurulması ve geçerliliği açısından önemli sonuçlar doğurmakta; tarafları koruma, ispat kolaylığı sağlama ve üçüncü kişileri bilgilendirme gibi işlevler üstlenmektedir. Modern hukuk sistemlerinde şekil serbestisi ilkesi benimsenmiş olmakla birlikte, özellikle önemli ve değerli işlemler için kanun koyucu şekil şartları öngörmektedir.

Türk Borçlar Kanunu, şekil serbestisi ilkesini temel kural olarak kabul etmekle birlikte, belirli sözleşme türleri için yazılı veya resmi şekil zorunluluğu aramaktadır. Şekil kurallarına uyulmamasının en ağır sonucu olan kesin hükümsüzlük (butlan), tarafların korunması açısından kritik bir yaptırım oluşturmaktadır.

Bu makalede, sözleşmelerde şekil kavramı, şekil türleri, şekil şartı gerektiren sözleşmeler ve şekle aykırılığın sonuçları Türk hukuku çerçevesinde incelenecek; karşılaştırmalı hukuk perspektifiyle değerlendirilecek ve pratik uygulama örnekleriyle somutlaştırılacaktır.

2. Şekil Serbestisi İlkesi

Türk Borçlar Hukuku'nda kural olarak şekil serbestisi ilkesi geçerlidir. Bu ilkeye göre taraflar, sözleşmeyi diledikleri şekilde kurabilirler. Sözlü, yazılı veya elektronik ortamda yapılan sözleşmeler, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça geçerlidir. Şekil serbestisi, sözleşme özgürlüğünün önemli bir yansımasıdır ve ticari hayatın hızına uyum sağlanmasına katkıda bulunur.

TBK Madde 12 - Şekil Serbestisi
"Sözleşmelerin geçerliliği, kanunda aksi öngörülmedikçe, hiçbir şekle bağlı değildir."
Karşılaştırmalı Hukuk: Şekil Serbestisi
Şekil serbestisi ilkesi, Kıta Avrupası hukuk sistemlerinin çoğunda benimsenmiştir. Alman hukukunda (BGB § 125-129) ve İsviçre hukukunda (OR Art. 11-16) Türk hukukuna paralel düzenlemeler mevcuttur. Anglo-Amerikan hukukunda ise Statute of Frauds (1677) geleneğiyle bazı sözleşmelerin yazılı şekilde yapılması zorunluluğu daha geniş tutulmuştur. Örneğin ABD'de Uniform Commercial Code (UCC) § 2-201, 500 USD üzeri mal satışlarında yazılı şekil aramaktadır.

3. Şekil Türleri

Türk hukukunda şekil, genel olarak adi yazılı şekil ve resmi şekil olmak üzere iki ana kategoride incelenmektedir. Bunların yanı sıra noter onayı ve noter düzenlemesi gibi özel şekiller de mevcuttur.

Şekil Türü Tanım Örnek Sözleşmeler Yetkili Makam
Adi Yazılı Şekil Sözleşmenin yazılı olarak düzenlenmesi ve imzalanması Kefalet, rekabet yasağı, tüketici kredisi Taraflar (gerektiğinde şahit)
Nitelikli Yazılı Şekil El yazısıyla tarih ve imza, ek şartlar Vasiyetname (el yazılı), kambiyo senetleri Taraflar
Noter Onaylı İmzaların noterce tasdiki Limited şirket pay devri, vekaletname Noter
Noter Düzenlemeli Sözleşmenin noter tarafından hazırlanması Gayrimenkul satış vaadi, evlilik sözleşmesi Noter
Resmi Şekil Yetkili resmi makam önünde düzenleme Taşınmaz satışı, miras sözleşmesi Tapu/Sulh Hukuk Mahkemesi

3.1. Adi Yazılı Şekil

Sözleşmenin yazılı olarak düzenlenmesi ve taraflarca imzalanmasıdır. İmza, kural olarak el yazısıyla atılmalıdır. 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu kapsamında güvenli elektronik imza da el yazısı imza yerine geçer. Yazılı şekil, sözleşmenin geçerliliği için aranan en yaygın şekil şartıdır.

TBK Madde 14 - Yazılı Şekil
"Yazılı şekilde yapılması öngörülen sözleşmelerde borç altına girenlerin imzalarının bulunması zorunludur. Kanunda aksi öngörülmedikçe, imzalı bir mektup, asılları borç altına girenlerce imzalanmış telgraf, teyit edilmiş olmaları kaydıyla faks veya buna benzer iletişim araçları ya da güvenli elektronik imza ile gönderilip saklanabilen metinler de yazılı şekil yerine geçer."
Pratik Örnek: Kefalet Sözleşmesinde Şekil
Senaryo: A, arkadaşı B'nin banka kredisi için kefil olmak istemektedir.

Şekil şartları (TBK m. 583):
1. Kefalet sözleşmesi yazılı şekilde yapılmalıdır
2. Kefilin sorumlu olacağı azami miktar kendi el yazısıyla yazılmalıdır
3. Müteselsil kefalet varsa bunun da el yazısıyla yazılması gerekir
4. Kefalet tarihi de el yazısıyla belirtilmelidir

Sonuç: Bu şartlardan birinin eksikliği, kefalet sözleşmesinin kesin hükümsüzlüğüne yol açar. A, bu durumda kefaletten doğan sorumluluğundan kurtulur.

3.2. Resmi Şekil

Sözleşmenin yetkili resmi makam (noter, tapu sicil müdürlüğü, sulh hukuk mahkemesi vb.) önünde düzenlenmesidir. Resmi şekil, en ağır şekil şartı olup genellikle taşınmaz işlemleri ve miras hukuku alanında aranmaktadır. Resmi şekil, hem ispat hem de üçüncü kişilerin bilgilendirilmesi (aleniyet) işlevlerini yerine getirir.

TMK Madde 706 - Taşınmaz Mülkiyetinin Devri
"Taşınmaz mülkiyetinin devrini amaçlayan sözleşmelerin geçerli olması, resmî şekilde düzenlenmiş bulunmalarına bağlıdır."

3.3. Özel Şekiller

Bazı sözleşmeler için kanun, adi yazılı şekil ile resmi şekil arasında yer alan özel şekiller öngörmüştür. Bu özel şekiller arasında noter onayı ve noter düzenlemesi en yaygın olanlarıdır.

Özel Şekil Açıklama Farklar
Noter Onayı Taraflarca hazırlanan sözleşmedeki imzaların noter huzurunda onaylanması Daha hızlı ve ucuz, noter içeriği incelemez
Noter Düzenlemesi Sözleşmenin bizzat noter tarafından hazırlanması ve taraflara okunarak imzalatılması Daha güvenceli, noter içeriği de kontrol eder

4. Şekil Şartı Gerektiren Sözleşmeler

Kanun koyucu, belirli sözleşme türleri için çeşitli amaçlarla şekil şartı öngörmüştür. Bu şekil şartları, sözleşmenin türüne ve önemine göre farklılık göstermektedir.

4.1. Yazılı Şekil Gerektiren Sözleşmeler

Sözleşme Hukuki Dayanak Ek Şartlar
Kefalet sözleşmesi TBK m. 583 Azami miktar, tarih el yazısıyla
Tüketici kredisi sözleşmesi TKHK m. 22 Bir nüsha tüketiciye verilmeli
Rekabet yasağı sözleşmesi TBK m. 444 Yazılı şekil yeterli
Ceza koşulu (bazı hallerde) TBK m. 583/2 Kefalete bağlı ceza koşulu için el yazısı
Sigorta sözleşmesi TTK m. 1424 Poliçe düzenlenmeli

4.2. Noter Onaylı/Düzenlemeli Şekil Gerektiren Sözleşmeler

Sözleşme Hukuki Dayanak Şekil Türü
Gayrimenkul satış vaadi Noterlik K. m. 60/3 Noter düzenlemesi (re'sen)
Limited şirket pay devri TTK m. 595 Noter onayı
Evlilik sözleşmesi (mal rejimi) TMK m. 205 Noter düzenlemesi
Miras taksim sözleşmesi TMK m. 676 Yazılı şekil (taşınmaz varsa tapu)

4.3. Resmi Şekil Gerektiren Sözleşmeler

Sözleşme Hukuki Dayanak Yetkili Makam
Taşınmaz satış sözleşmesi TMK m. 706, TBK m. 237 Tapu Sicil Müdürlüğü
Taşınmaz bağışlama sözleşmesi TBK m. 288 Tapu Sicil Müdürlüğü
Ölünceye kadar bakma sözleşmesi TBK m. 612 Noter düzenlemesi (re'sen)
Miras sözleşmesi TMK m. 545 Resmi vasiyetname şekli (iki tanık)
İpotek sözleşmesi TMK m. 856 Tapu Sicil Müdürlüğü
Karşılaştırmalı Hukuk: Taşınmaz Satışında Şekil
Taşınmaz satışlarında şekil şartı, ülkelere göre farklılık göstermektedir. Almanya: BGB § 311b uyarınca noter düzenlemesi (notarielle Beurkundung) zorunludur. Fransa: Code Civil Art. 1583'e göre sözleşme şekil şartına tabi değildir; ancak tapu devri için resmi işlem gerekir. İngiltere: Law of Property Act 1925 kapsamında yazılı şekil ve imza yeterlidir; noter müdahalesi gerekmez. ABD: Statute of Frauds geleneğiyle yazılı şekil aranır; ancak resmi makam önünde düzenleme zorunlu değildir.

5. Şekle Aykırılığın Sonuçları

Şekle aykırılığın hukuki sonuçları, şeklin niteliğine göre farklılık göstermektedir. Geçerlilik şekline aykırılık kesin hükümsüzlük, ispat şekline aykırılık ise yalnızca ispat zorluğu ile sonuçlanır.

5.1. Geçerlilik Şekli

Kanunda öngörülen şekle uyulmaması halinde sözleşme kesin hükümsüzdür (batıl). Kesin hükümsüzlük, herkes tarafından ileri sürülebilir ve hakim tarafından re'sen dikkate alınır. Hükümsüz sözleşme baştan itibaren hiçbir hukuki sonuç doğurmaz.

TBK Madde 12/2
"Kanunda sözleşmeler için öngörülen şekil, kural olarak geçerlilik şeklidir. Öngörülen şekle uyulmaksızın kurulan sözleşmeler hüküm doğurmaz."

5.2. İspat Şekli

Bazı durumlarda şekil, yalnızca sözleşmenin ispatı için gereklidir. İspat şekline uyulmaması sözleşmeyi geçersiz kılmaz; ancak sözleşmenin varlığının ispatı zorlaşır. HMK m. 200'e göre belirli değerin üzerindeki hukuki işlemler senetle ispat edilmelidir.

Şekil Türü Aykırılık Sonucu İleri Sürebilecekler
Geçerlilik Şekli Kesin hükümsüzlük (butlan) Herkes (taraflar, 3. kişiler, hakim re'sen)
İspat Şekli İspat güçlüğü Sözleşme geçerli, ancak ispat zorlaşır
İradi Şekil Tarafların iradesine göre değişir Kural: geçerlilik şekli sayılır (TBK m. 17)

6. İradi Şekil

Taraflar, kanunun öngörmediği hallerde de sözleşmeyi belirli bir şekle bağlayabilirler. Tarafların kararlaştırdığı bu şekle "iradi şekil" denir. İradi şekil kararlaştırılmışsa, kural olarak bu şekle uyulmadıkça taraflar sözleşmeyle bağlı sayılmazlar.

TBK Madde 17 - İradi Şekil
"Kanunda şekle bağlanmamış bir sözleşmenin taraflarca belirli bir şekilde yapılması kararlaştırılmışsa, bu şekle uyulmadıkça taraflar sözleşmeyle bağlı sayılmazlar. Belirlenen şeklin, sözleşmenin geçerliliğine mi yoksa ispatına mı ilişkin olduğu anlaşılamazsa geçerlilik şartı olduğu kabul edilir."
Pratik Örnek: İradi Şekil
Senaryo: Bir danışmanlık sözleşmesinde "Bu sözleşmede yapılacak değişiklikler ancak yazılı şekilde ve taraflarca imzalanmak kaydıyla geçerlidir" hükmü yer almaktadır.

Değerlendirme: Bu hüküm iradi şekil şartı oluşturur. Taraflar sözlü olarak sözleşme değişikliği üzerinde anlaşsalar bile, yazılı şekle uyulmadıkça bu değişiklik geçerli olmayacaktır.

Uygulama: Ticari sözleşmelerde bu tür hükümler oldukça yaygındır ve ispat güvenliği açısından önemlidir.

7. Şekil Noksanlığını İleri Sürme Yasağı

Dürüstlük kuralına aykırı olarak şekil noksanlığının ileri sürülmesi, hakkın kötüye kullanılması (TMK m. 2) olarak değerlendirilebilir. Özellikle aşağıdaki durumlarda şekil eksikliği iddiası kabul görmeyebilir:

Pratik Örnek: Hakkın Kötüye Kullanılması
Senaryo: A, arsasını B'ye satmak için anlaşmış ve B, arsaya ev yapmıştır. Ancak tapu devri yapılmamıştır. 5 yıl sonra arsa değerlenince A, şekil eksikliğini ileri sürerek satışın geçersiz olduğunu iddia etmektedir.

Değerlendirme: A'nın bu talebi, dürüstlük kuralına aykırı olarak değerlendirilebilir. B, şekle güvenerek önemli yatırım yapmış ve uzun süre bu duruma itiraz edilmemiştir.

Sonuç: Mahkeme, hakkın kötüye kullanılması yasağı (TMK m. 2) kapsamında A'nın talebini reddedebilir veya B'nin tazminat hakkını kabul edebilir.

8. Elektronik Sözleşmelerde Şekil

Dijitalleşme ile birlikte elektronik ortamda kurulan sözleşmelerin şekil şartları önem kazanmıştır. 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu, güvenli elektronik imzanın el yazısı imza ile aynı hukuki değere sahip olduğunu kabul etmektedir.

Elektronik İmza Türü Hukuki Değer Kullanım Alanı
Güvenli Elektronik İmza El yazısı imza ile eşdeğer Yazılı şekil gerektiren tüm işlemler
Basit Elektronik İmza İspat aracı, geçerlilik şeklini karşılamaz Şekil şartı olmayan sözleşmeler
Mobil İmza Güvenli e-imza kapsamında e-Devlet, bankacılık işlemleri
Karşılaştırmalı Hukuk: Elektronik Sözleşmeler
AB'de eIDAS Tüzüğü (910/2014) elektronik imza ve elektronik sözleşmeleri düzenlemektedir. Nitelikli elektronik imza (qualified electronic signature), tüm AB üye ülkelerinde el yazısı imza ile eşdeğer kabul edilmektedir. ABD'de ESIGN Act (2000) ve UETA, elektronik imzaların geçerliliğini düzenlemekte; ancak taşınmaz işlemleri ve vasiyetnameler gibi belirli işlemler kapsam dışında tutulmaktadır.

9. Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler

10. Sonuç

Şekil serbestisi ilkesi kural olmakla birlikte, özellikle değerli ve önemli işlemlerde kanun şekil şartı aramaktadır. Şekil kuralları, tarafları acele ve düşünmeden yapılan işlemlerden koruma, ispat kolaylığı sağlama ve üçüncü kişileri bilgilendirme gibi önemli işlevler üstlenmektedir.

Şekil kurallarına uyulmaması, sözleşmeyi kesin hükümsüz kılabileceğinden, işlem öncesinde şekil şartlarının dikkatli bir şekilde incelenmesi hayati önem taşımaktadır. Özellikle dijitalleşme ile birlikte elektronik imza ve elektronik sözleşme kavramlarının da bu değerlendirmeye dahil edilmesi gerekmektedir. Uluslararası işlemlerde ise farklı hukuk sistemlerinin şekil kurallarının da göz önünde bulundurulması, olası uyuşmazlıkların önlenmesi açısından kritik öneme sahiptir.

Şekil Şartları Kontrol Listesi:
  • Sözleşme türü için kanuni şekil şartı var mı?
  • Geçerlilik şekli mi ispat şekli mi?
  • Resmi şekil gerekiyorsa yetkili makam belirlendi mi? (noter/tapu)
  • Yazılı şekil yeterliyse imzalar tam mı?
  • Kefalet sözleşmesinde el yazısı şartları sağlandı mı?
  • Elektronik sözleşmede güvenli e-imza kullanıldı mı?
  • Taşınmaz işleminde tapu tescili yapıldı mı?
  • İradi şekil kararlaştırıldıysa bu şekle uyuldu mu?
  • Uluslararası işlemde uygulanacak hukukun şekil kuralı incelendi mi?

Bu çalışma yalnızca bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihatlarda meydana gelebilecek değişiklikler nedeniyle içerik zamanla geçerliliğini yitirebilir. İçeriğin somut olaylara uygulanması veya bu içeriğe dayanılarak alınan kararlar nedeniyle doğabilecek sonuçlardan sorumluluk kabul edilmez.

Sözleşmeler Hukuku Serisi 2 / 15
İcap ve Kabul GİK Denetimi

İlgili Makaleler