1. Giriş
Sözleşmelerin sona ermesi çeşitli şekillerde gerçekleşebilir. Bunlardan en önemlileri sözleşmeden dönme (Rücktritt) ve fesihtir (Kündigung). Her iki kavram da sözleşmeyi sona erdirmekle birlikte, etkileri ve uygulanma koşulları bakımından temel farklılıklar taşır. Dönme geriye etkili, fesih ise ileriye etkili sonuç doğurur.
Bu ayrım, özellikle iade talepleri ve tazminat hesaplamaları açısından kritik önem taşır. Yanlış nitelendirme, talep edilebilecek hakları doğrudan etkiler. Ani edimli sözleşmelerde (satış, eser) dönme, sürekli borç ilişkilerinde (kira, iş) fesih uygulanır.
Fransız Hukuku: "Résolution" (dönme/fesih - geriye etkili) ve "résiliation" (fesih - ileriye etkili) ayrımı yapılır. 2016 reformuyla Code Civil m. 1224-1230 yeniden düzenlenmiştir. Bildirimi karşı tarafa yaparak (notification) veya mahkemeden talep ederek (judiciaire) mümkündür.
Common Law: "Rescission" (geriye etkili iptal), "termination" (sona erdirme) ve "repudiation" (sözleşmeyi reddetme) kavramları kullanılır. "Termination for breach" sözleşme ihlali nedeniyle fesih, "termination for convenience" haklı sebep aramaksızın fesih imkânı tanır.
CISG: Viyana Konvansiyonu m. 49/64 "avoidance" (sözleşmeden dönme) kavramını düzenler. "Esaslı sözleşme ihlali" (fundamental breach) halinde dönme hakkı doğar.
2. Genel Bakış: Dönme ve Fesih Karşılaştırması
| Kriter | Dönme (Rücktritt) | Fesih (Kündigung) |
|---|---|---|
| Etki yönü | Geriye etkili (ex tunc) | İleriye etkili (ex nunc) |
| Sözleşme türü | Ani edimli sözleşmeler | Sürekli borç ilişkileri |
| Örnek sözleşmeler | Satış, eser, taşıma | Kira, iş, hizmet, vekâlet |
| Geçmiş ifalar | İade edilir | Geçerliliğini korur |
| İade yükümlülüğü | Tam iade (sebepsiz zenginleşme) | Yalnızca kalan edimler |
| Tazminat türü | Menfi zarar (güven zararı) | Duruma göre değişir |
| Yasal dayanak | TBK m. 125-126 | TBK m. 430, 435, 328-329 |
3. Sözleşmeden Dönme
Sözleşmeden dönme, sözleşmenin geçmişe etkili olarak ortadan kaldırılmasıdır. Dönme hakkı kullanıldığında sözleşme baştan itibaren hiç kurulmamış gibi sonuç doğurur.
3.1. Dönmenin Özellikleri
- Geriye etkililik: Sözleşme baştan itibaren ortadan kalkar
- Tek taraflı irade beyanı: Karşı tarafın kabulüne gerek yok
- Bozucu yenilik doğuran hak: Kullanıldığında geri dönülemez
- İade yükümlülüğü: Taraflar aldıklarını iade eder
3.2. Dönme Hakkının Kaynakları
- Kanuni dönme hakkı: Borçlu temerrüdü, ayıplı ifa
- Sözleşmesel dönme hakkı: Cayma tazminatı, pey akçesi
4. Fesih
Fesih, sürekli borç ilişkilerinde sözleşmenin ileriye etkili olarak sona erdirilmesidir. Fesihte sözleşme, fesih anına kadar geçerli kalır.
4.1. Feshin Özellikleri
- İleriye etkililik: Fesih anına kadar geçerli, sonrası için sonlandırır
- Sürekli borç ilişkilerinde: Kira, iş, hizmet sözleşmeleri
- Olağan fesih: Belirli sürelere uyarak
- Olağanüstü fesih: Haklı sebebe dayanarak derhal
4.2. Fesih Türleri
4.2.1. Olağan Fesih
Belirsiz süreli sözleşmelerde, kanunda veya sözleşmede öngörülen ihbar sürelerine uyularak yapılan fesihtir. Gerekçe gösterilmesi zorunlu değildir.
4.2.2. Olağanüstü (Haklı Sebeple) Fesih
Haklı sebebin varlığı halinde, ihbar süresine gerek olmaksızın derhal yapılan fesihtir. Taraflardan birinin sözleşmeye devamını çekilmez kılan durumlar haklı sebep oluşturur.
5. Dönme Hakkının Kullanılması
5.1. Dönme Beyanı
Dönme, tek taraflı, varması gerekli bir irade beyanıyla kullanılır. Karşı tarafın kabulüne gerek yoktur. Beyan karşı tarafa ulaştığında hüküm doğurur ve geri alınamaz (bozucu yenilik doğuran hak).
5.2. Şekil
Kural olarak şekle tabi değildir; ancak ispat kolaylığı açısından yazılı yapılması önerilir. Sözleşmede özel şekil şartı varsa buna uyulmalıdır.
Dönme beyanı: "Ayıplı malın onarımı için verdiğim sürede ayıp giderilmediğinden, TBK m. 227 uyarınca satış sözleşmesinden dönüyorum. Ödediğim bedelin iadesini ve malı teslim almak üzere randevu verilmesini talep ederim."
Sonuç: Sözleşme geriye etkili ortadan kalkar. A mobilyayı iade eder, B satış bedelini iade eder. A'nın kullanım süresine ilişkin bedel B'ye ödenebilir.
6. Fesih Hakkının Kullanılması
6.1. Fesih Türleri
| Fesih Türü | İhbar Süresi | Gerekçe | Örnek |
|---|---|---|---|
| Olağan fesih | Gerekli | Gerekli değil | Belirsiz süreli kira sözleşmesinin feshi |
| Olağanüstü fesih | Gerekli değil | Haklı sebep gerekli | İşçinin iş güvenliğini tehlikeye atan davranışı |
| Kısmi fesih | Duruma göre | Duruma göre | Çerçeve sözleşmenin bir bölümünün feshi |
6.2. İhbar Süreleri
| Sözleşme Türü | İhbar Süresi | Yasal Dayanak |
|---|---|---|
| İş sözleşmesi (0-6 ay) | 2 hafta | İş Kanunu m. 17 |
| İş sözleşmesi (6 ay - 1.5 yıl) | 4 hafta | İş Kanunu m. 17 |
| İş sözleşmesi (1.5-3 yıl) | 6 hafta | İş Kanunu m. 17 |
| İş sözleşmesi (3+ yıl) | 8 hafta | İş Kanunu m. 17 |
| Belirsiz süreli konut kirası | 3 ay (6 aylık dönemler için) | TBK m. 329 |
| Belirsiz süreli işyeri kirası | 3 ay (6 aylık dönemler için) | TBK m. 329 |
Fesih bildirimi: "İş Kanunu m. 25/II-d uyarınca, iş yerine alkollü gelmeniz nedeniyle iş sözleşmenizi haklı sebeple ve derhal feshediyorum. Fesih tarihine kadar tahakkuk eden ücret ve diğer alacaklarınız ayrıca bildirilecektir."
Sonuç: Haklı sebep varsa ihbar süresi beklenmez. İşveren kıdem tazminatı ödemez; işçi ihbar tazminatı talep edemez.
7. Dönme ve Feshin Hukuki Sonuçları
7.1. Dönmenin Sonuçları
- Taraflar aldıklarını sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iade eder
- Aynen iade mümkün değilse değer iadesi yapılır
- Kullanma karşılığı (intifa bedeli) talep edilebilir
- Menfi zarar (güven zararı) tazminatı istenebilir
- Müspet zarar (ifa menfaati) dönmede talep edilemez
7.2. Feshin Sonuçları
- Fesih anına kadar doğmuş borçlar geçerliliğini korur
- İleriye dönük edim yükümlülükleri sona erer
- Haksız fesihte tazminat sorumluluğu doğabilir
- Kira sözleşmesinde depozito iadesi yapılır
- İş sözleşmesinde kıdem ve ihbar tazminatı hesaplanır
8. Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler
8.1. Dönme Öncesi
- Sözleşme türünü belirle: Ani edimli mi, sürekli mi?
- Dönme hakkını kontrol et: Kanuni mi, sözleşmesel mi?
- Temerrüt ihtarı: Borçlu temerrüdüne dayanan dönmede uygun süre verildi mi?
- Beyanı hazırla: Yazılı, açık ve koşulsuz olmalı
8.2. Fesih Öncesi
- İhbar süresi: Olağan fesihte yasada/sözleşmede öngörülen süre
- Haklı sebep: Olağanüstü fesihte somut ve ispatlanabilir gerekçe
- Yazılı bildirim: Haklı sebeple fesihte gerekçe yazılı bildirilmeli
- Fesih süreleri: Haklı sebep öğrenildikten sonra makul sürede kullanılmalı
8.3. Sonrasında
- İade süreci: Dönmede karşılıklı iade planı
- Tazminat hesabı: Menfi zarar (dönme) veya duruma göre (fesih)
- Belgeleme: Tüm yazışmaları ve teslim tutanaklarını saklayın
- Zamanaşımı: Tazminat ve iade taleplerinde süreleri takip edin
9. Sonuç
Dönme ve fesih, sözleşmelerin sona erdirilmesinde farklı amaç ve sonuçlara hizmet eden temel hukuki kurumlardır. Ani edimli sözleşmelerde dönme, sürekli borç ilişkilerinde fesih uygulanır. Dönme geriye etkili olup tarafları iade yükümlülüğü altına sokarken, fesih ileriye etkili olup geçmiş ifaları etkilemez. Her iki kurumun doğru nitelendirilmesi ve uygulanması, iade ve tazminat taleplerinin belirlenmesi açısından kritik önem taşır.
☐ Sözleşme ani edimli mi (satış, eser) yoksa sürekli mi (kira, iş)?
☐ Ani edimli ise → Dönme
☐ Sürekli ise → Fesih
Dönme öncesi:
☐ Dönme hakkı mevcut mu (temerrüt, ayıp, ifa imkânsızlığı)?
☐ Temerrüt ihtarı yapıldı mı ve uygun süre verildi mi?
☐ Dönme beyanı hazırlandı mı (yazılı, açık, koşulsuz)?
☐ İade planı düşünüldü mü?
Fesih öncesi:
☐ Fesih türü belirlendi mi (olağan/olağanüstü)?
☐ Olağan fesihte ihbar süresi hesaplandı mı?
☐ Olağanüstü fesihte haklı sebep ispatlanabilir mi?
☐ Fesih bildirimi yazılı olarak hazırlandı mı?
☐ Gerekçe açıkça belirtildi mi (haklı sebeple fesihte)?
Sonuç değerlendirmesi:
☐ İade veya tasfiye yükümlülükleri belirlendi mi?
☐ Tazminat türü ve miktarı hesaplandı mı?
☐ Zamanaşımı süreleri kontrol edildi mi?