1. Giriş
Alacağın temliki (cessio), borçlar hukukunun temel kurumlarından biridir ve modern ticari hayatın vazgeçilmez araçlarından birini oluşturur. Bu işlem sayesinde alacaklar, ekonomik değerleri üzerinden devredilebilir, teminat olarak kullanılabilir ve nakit akışı sağlanabilir. Faktoring, alacak sigortası ve tedarik zinciri finansmanı gibi modern finansal ürünlerin temeli alacağın temlikine dayanır.
TBK m. 183-194 hükümleri, alacağın devrini düzenler. Temlikin en önemli özelliği, borçlunun rızasına gerek olmaksızın gerçekleştirilebilmesidir. Ancak yazılı şekil şartı, geçerlilik koşulu olarak aranır.
Fransız Hukuku (Code Civil m. 1321-1326): "Cession de créance" - 2016 reformuyla önemli değişiklikler yapılmıştır. Yazılı şekil gerekir. Borçluya bildirim (notification) veya kabulü (acceptation) ile üçüncü kişilere karşı hüküm ifade eder.
Common Law: "Assignment" olarak bilinir. "Legal assignment" ve "equitable assignment" ayrımı yapılır. Legal assignment için yazılı şekil ve borçluya bildirim gerekir. "Non-assignment clause" temlik yasağı için kullanılır.
CISG / UNIDROIT PICC: CISG alacağın temlikini düzenlemez; UNIDROIT Prensipleri (m. 9.1) ve UNCITRAL Alacağın Temlikine İlişkin Konvansiyon uluslararası uygulamayı düzenler.
2. Alacağın Temliki Kavramı
Alacağın temliki, bir alacağın alacaklı (devir eden) tarafından üçüncü bir kişiye (devir alan) devredilmesi işlemidir. Temlik ile alacak, tüm fer'ileri (faiz, teminat, cezai şart) ve öncelikleri ile birlikte yeni alacaklıya geçer. Borçlunun rızası kural olarak aranmaz; ancak borçluya bildirim yapılması önemlidir.
| Unsur | Açıklama | Dikkat Edilecek Husus |
|---|---|---|
| Devir eden (temlik eden) | Mevcut alacaklı | Alacak üzerinde tasarruf yetkisi olmalı |
| Devir alan (temlik alan) | Yeni alacaklı | Gerçek veya tüzel kişi olabilir |
| Borçlu | Borcun muhatabı | Rızası aranmaz, ancak bildirim önemli |
| Temlik konusu | Alacak hakkı | Mevcut, müstakbel veya şarta bağlı olabilir |
3. Yasal Düzenleme
4. Temlikin Şartları
3.1. Geçerli Bir Alacağın Varlığı
Devredilecek alacağın mevcut ve geçerli olması gerekir. Henüz doğmamış alacaklar da şartlı veya beklenen alacak olarak temlik edilebilir.
3.2. Yazılı Şekil
Alacağın temlikinin geçerliliği yazılı şekle bağlıdır. Bu bir geçerlilik şartıdır; sözlü temlik geçersizdir. Temlik belgesinde temlik eden ve temlik alanın imzası bulunmalıdır.
3.3. Devir Engelinin Bulunmaması
Kanun, sözleşme veya işin niteliği temlike engel olmamalıdır. Örneğin, kişiye sıkı sıkıya bağlı alacaklar (nafaka gibi) temlik edilemez.
5. Temlik Türleri
| Temlik Türü | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| İradi temlik | Tarafların anlaşmasıyla gerçekleşir | Faktoring sözleşmesi, alacak satışı |
| Kanuni temlik | Kanun hükmü gereği kendiliğinden geçer | Sigortacının rücu hakkı, kefilin halefiyeti |
| Yargısal temlik | Mahkeme kararı veya cebri icra ile gerçekleşir | Alacağın haczi ve paraya çevrilmesi |
4.1. İradi Temlikin Amaçları
- Satış (pro soluto): Alacak kesin olarak devredilir, bedeli karşılığında
- Teminat (pro solvendo): Alacak teminat amacıyla devredilir, borç ödenince geri döner
- Tahsil: Alacak tahsil edilmek üzere devredilir, vekâlet benzeri ilişki
- Bağışlama: Alacak karşılıksız devredilir
İşlem:
- A, B'ye olan 500.000 TL alacağını faktoring şirketine temlik eder
- Temlik yazılı olarak yapılır, alacağın tutarı, borçlu ve vade belirtilir
- Faktoring şirketi, A'ya alacağın %90'ı olan 450.000 TL'yi peşin öder
- B'ye bildirim yapılır: "Alacak faktoring şirketine devredilmiştir"
- B, vadede faktoring şirketine 500.000 TL öder
- Faktoring şirketi kalan 50.000 TL'den komisyonunu düşer, kalanı A'ya öder
Özellikler:
- Temlik, teminat amacıyla (pro solvendo) yapılmıştır
- C kredi borcunu öderse, alacaklar C'ye geri döner
- C ödeyemezse, banka temlik edilen alacakları tahsil eder
- Banka, alacak fazlasını C'ye iade etmekle yükümlüdür
6. Temlikin Hükümleri
5.1. Alacağın Geçişi
Alacak, tüm fer'ileri (faiz, cezai şart, teminatlar) ve öncelikleri ile birlikte temlik alana geçer.
5.2. Borçlunun Durumu
Borçlu, temlikten haberdar olmadıkça eski alacaklıya yaptığı ifa ile borcundan kurtulur. Bildirimden sonra ise yalnızca yeni alacaklıya ifa ile borcundan kurtulabilir.
5.3. Borçlunun İtiraz Hakları
Borçlu, devri öğrendiği zaman devredene karşı sahip olduğu savunmaları, devralana karşı da ileri sürebilir.
7. Temlik Edenin Sorumluluğu
6.1. Alacağın Varlığı
Temlik eden, ivazlı devrimlerde alacağın devir anında mevcut olduğunu garanti eder.
6.2. Borçlunun Ödeme Gücü
Temlik eden, kural olarak borçlunun ödeme gücünü garanti etmez. Ancak bu konuda özel taahhütte bulunabilir.
8. Temlik Yasağı
Taraflar sözleşme ile alacağın temlikini yasaklayabilirler. Bu yasak, alacağı doğuran sözleşmede yer alır ve borçluyu koruma amacı taşır.
7.1. Yasağın Etkisi
Temlik yasağına rağmen yapılan temlik, yasağı bilen veya bilmesi gereken temlik alana karşı geçersizdir. İyiniyetli temlik alan korunur.
9. Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler
8.1. Temlik Sözleşmesi Hazırlarken
- Yazılı şekil: Geçerlilik şartıdır, sözlü temlik geçersizdir
- Alacağın belirlenmesi: Borçlu, tutar, vade ve kaynak sözleşme açıkça belirtilmeli
- Temlik amacı: Satış, teminat veya tahsil amacı netleştirilmeli
- Fer'iler: Faiz, cezai şart, teminatların durumu düzenlenmeli
8.2. Temlik Sonrası
- Borçluya bildirim: Yazılı bildirim yapılmalı, tarihi belgelenmeli
- Belgelerin teslimi: Alacağı ispat eden belgeler devir alana verilmeli
- Çifte ödeme riski: Borçlu bildirimden önce eski alacaklıya ödeme yaparsa geçerli
8.3. Risk Yönetimi
- Temlik yasağı: Kaynak sözleşmedeki yasak kontrol edilmeli
- Borçlunun savunmaları: Mevcut def'iler temlik alana karşı da ileri sürülebilir
- Çoklu temlik: Aynı alacağın birden fazla kişiye temlik edilme riski
- Alacağın varlığı: Temlik edenin garanti sorumluluğu
10. Sonuç
Alacağın temliki, ticari hayatın vazgeçilmez finansal araçlarından biridir. Faktoring, alacak satışı, teminat amaçlı kullanım ve tedarik zinciri finansmanı gibi modern uygulamalar temlik kurumuna dayanır. Temlikin geçerliliği yazılı şekle bağlı olup, borçlunun korunması için bildirim mekanizması kritik önem taşır. Tarafların haklarının korunması için mevzuat hükümlerine ve sözleşmesel düzenlemelere dikkat edilmesi gerekmektedir.
☐ Alacak mevcut ve geçerli mi?
☐ Temlik yasağı var mı (kaynak sözleşmede)?
☐ Alacak kişiye sıkı sıkıya bağlı mı (nafaka, kişilik hakkı)?
☐ Tasarruf yetkisi var mı (önceden temlik, haciz)?
Temlik sözleşmesi:
☐ Yazılı şekilde mi (geçerlilik şartı)?
☐ Taraflar (devir eden, devir alan) belirli mi?
☐ Alacak belirli mi (borçlu, tutar, vade, kaynak)?
☐ Temlik amacı (satış, teminat, tahsil) belirtildi mi?
☐ İvaz kararlaştırıldı mı (satış ise)?
☐ Fer'ilerin durumu düzenlendi mi?
Temlik sonrası:
☐ Borçluya yazılı bildirim yapıldı mı?
☐ Bildirimin ulaştığı belgelendi mi?
☐ Alacağı ispat eden belgeler teslim edildi mi?
☐ Teminatlar devralana geçti mi?