1. Giriş
Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), Türkiye'de sermaye piyasasının düzenlenmesi ve denetlenmesinden sorumlu bağımsız düzenleyici ve denetleyici kurumdur. 1982 yılında kurulan SPK, dünya genelinde securities regulator (menkul kıymetler düzenleyicisi) modelinin Türkiye'deki karşılığıdır.
SPK, idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişiliği olarak faaliyet gösterir. Kurul, sermaye piyasalarında yatırımcı koruması, piyasa bütünlüğü ve şeffaflığın sağlanması görevlerini üstlenmektedir.
AB — ESMA: European Securities and Markets Authority (2011), AB düzeyinde koordinasyon sağlayan otorite. Üye devletler ulusal otoriteler (BaFin, AMF, FCA) aracılığıyla düzenleme yapar. Tek geçiş (single passport) sistemi işletilir.
Almanya — BaFin: Bundesanstalt für Finanzdienstleistungsaufsicht (2002), bankacılık, sigortacılık ve menkul kıymetler alanında entegre denetleyici. Federal Maliye Bakanlığı'na bağlı ancak operasyonel bağımsızlığa sahiptir.
Türkiye — SPK: Sermaye Piyasası Kurulu (1982), sadece sermaye piyasasına odaklı sektörel düzenleyici. Yedi üyeli Kurul yapısı, idari ve mali özerklik. BDDK ve SDDK ile koordineli çalışır.
2. Hukuki Statü ve Bağımsızlık
SPK'nın hukuki statüsü, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun 117. maddesinde düzenlenmiştir. Kurul, bağımsız düzenleyici ve denetleyici kurum niteliğindedir.
2.1. İdari Özerklik
İdari özerklik, SPK'nın düzenleme ve denetim faaliyetlerinde siyasi müdahaleden bağımsız olmasını ifade eder. Kurul kararları hiyerarşik denetim dışındadır; ancak yargısal denetime tabidir.
| Özerklik Unsuru | Açıklama | Yasal Güvence |
|---|---|---|
| Karar bağımsızlığı | Düzenleyici kararlar bağımsız alınır | SPKn m.117/1 |
| Personel özerkliği | Kurul personeli özlük hakları güvenceli | SPKn m.132 |
| Teşkilat özerkliği | İç örgütlenme Kurul tarafından belirlenir | SPKn m.131 |
| Hiyerarşi dışılık | Bakanlar Kurulu/Cumhurbaşkanlığı talimat veremez | SPKn m.117/2 |
2.2. Mali Özerklik
SPK, merkezi yönetim bütçesi dışında kendi bütçesine sahiptir. Gelirlerini ağırlıklı olarak piyasa katılımcılarından alınan ücret ve harçlar oluşturur.
a) Kurul bütçe kanunuyla belirlenecek miktarda genel bütçeden yapılacak transferler,
b) Uygulanacak harç, ücret ve benzeri gelirler,
c) İdari para cezaları,
ç) Kurulun mülkiyetinde bulunan taşınır ve taşınmazlardan elde edilen gelirler,
d) Diğer gelirler."
3. Teşkilat Yapısı
3.1. Kurul (Karar Organı)
SPK'nın karar organı, bir Başkan ve altı üyeden oluşan yedi kişilik Kuruldur. Üyeler Cumhurbaşkanı tarafından altı yıl için atanır. Üyelerin yarısı üç yılda bir yenilenir.
| Pozisyon | Aday Gösterme | Görev Süresi | Nitelikler |
|---|---|---|---|
| Başkan | Hazine ve Maliye Bakanlığı | 6 yıl | En az 12 yıl deneyim |
| İkinci Başkan | Hazine ve Maliye Bakanlığı | 6 yıl | En az 10 yıl deneyim |
| 3 Üye | Hazine ve Maliye Bakanlığı | 6 yıl | En az 10 yıl deneyim |
| 1 Üye | BDDK | 6 yıl | En az 10 yıl deneyim |
| 1 Üye | Borsa İstanbul | 6 yıl | En az 10 yıl deneyim |
3.2. Üyelik Nitelikleri
a) Türk vatandaşı olmak,
b) 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 48 inci maddesinin (A) bendinin (1), (4), (5), (6) ve (7) numaralı alt bentlerindeki şartları taşımak,
c) En az dört yıllık yükseköğretim kurumlarından mezun olmak,
ç) Kurulun görev alanına ilişkin konularda en az on yıl deneyim sahibi olmak,
d) Başkan için, (ç) bendinde belirtilen sürenin en az on iki yıl olması,
şarttır."
3.3. Üyelik Yasakları ve Güvenceleri
Kurul üyelerinin görev süreleri içinde başka görev almaları yasaktır. Bu düzenleme, üyelerin bağımsızlığını ve odaklanmasını güvence altına alır.
3.4. Hizmet Birimleri
SPK'nın operasyonel yapısı, ana hizmet birimleri, danışma birimleri ve yardımcı hizmet birimlerinden oluşur. Ana hizmet birimleri piyasa düzenleme ve denetiminden sorumludur.
| Birim Türü | Örnekler | Temel Görev |
|---|---|---|
| Ana Hizmet Birimleri | Piyasa Gözetim Dairesi, Kurumsal Yatırımcılar Dairesi | Düzenleme, izin, denetim |
| Danışma Birimleri | Hukuk İşleri Dairesi, Strateji Geliştirme Dairesi | Hukuki destek, politika |
| Yardımcı Hizmet Birimleri | İnsan Kaynakları Dairesi, Bilgi İşlem Dairesi | İdari ve teknik destek |
4. Görev ve Yetkiler
SPK'nın görev ve yetkileri, 6362 sayılı Kanun'un 128. maddesinde düzenlenmiştir. Bu yetkiler düzenleme, izin/onay, denetim ve yaptırım kategorilerinde sınıflandırılabilir.
a) Sermaye piyasasının işleyiş kurallarını belirlemek,
b) Sermaye piyasası araçlarının ihracını, halka arz ve satışını düzenlemek,
c) Sermaye piyasası kurumlarının kuruluş ve faaliyetlerine izin vermek ve faaliyetlerini denetlemek,
ç) Kamuyu aydınlatma ve yatırımcının korunmasını sağlamak üzere gerekli düzenlemeleri yapmak,
d) Mevzuata aykırı davranışları önlemek ve gerektiğinde idari yaptırım uygulamak,
e) Sermaye piyasası mevzuatına aykırı fiilleri işleyenler hakkında savcılığa suç duyurusunda bulunmak."
4.1. Düzenleme Yetkisi
SPK, kanunun verdiği yetki çerçevesinde ikincil düzenlemeler (tebliğ, ilke kararı) çıkarır. Bu düzenlemeler Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer.
| Düzenleme Türü | Hukuki Nitelik | Yayın |
|---|---|---|
| Tebliğ | Genel düzenleyici işlem | Resmi Gazete |
| İlke Kararı | Yorumlayıcı/uygulamaya yönelik | SPK Bülteni, web sitesi |
| Genel Mektup | Bilgilendirici, rehber niteliğinde | Web sitesi |
| Kurul Kararı | Bireysel idari işlem | İlgililere tebliğ |
4.2. İzin ve Onay Yetkisi
Sermaye piyasasında faaliyet gösterecek kurumların kuruluş ve faaliyet izinleri SPK tarafından verilir. Halka arz için izahname onayı da SPK'nın yetkisindedir.
Faaliyet İzni: Aracılık, portföy yönetimi, yatırım danışmanlığı faaliyetleri
İzahname Onayı: Halka arz, tahvil ihracı için izahname onayı
Birleşme/Devir: Sermaye piyasası kurumlarının yapısal değişiklikleri
Pay Alım Teklifi: Zorunlu ve gönüllü pay alım teklifleri için onay
4.3. Denetim Yetkisi
SPK, sermaye piyasası kurumlarını ve ihraççıları yerinde ve uzaktan denetleme yetkisine sahiptir. Denetim, gözetim ve soruşturma olmak üzere farklı boyutlarda gerçekleştirilir.
| Denetim Türü | Yöntem | Kapsam |
|---|---|---|
| Gözetim (Surveillance) | Uzaktan, sürekli izleme | Piyasa işlemleri, fiyat hareketleri |
| Yerinde Denetim | Kurum ziyareti, belge inceleme | Faaliyet, sermaye yeterliliği, iç kontrol |
| Finansal Tablo Denetimi | Bağımsız denetim gözetimi | Finansal raporlama uyumu |
| Soruşturma | Özel inceleme, ifade alma | Mevzuat ihlali şüphesi |
4.4. Yaptırım Yetkisi
SPK, tespit ettiği mevzuat ihlallerine karşı idari yaptırım uygulama yetkisine sahiptir. Yaptırımlar, idari para cezası, faaliyet durdurma, lisans iptali ve suç duyurusu şeklinde olabilir.
| Yaptırım Türü | Uygulama Alanı | Yasal Dayanak |
|---|---|---|
| İdari para cezası | Mevzuat ihlalleri | SPKn m.103-105 |
| Uyarı | Hafif ihlaller | SPKn m.97 |
| Faaliyet durdurma | Ağır veya tekrarlayan ihlaller | SPKn m.97 |
| İzin/Lisans iptali | Nitelik kaybı, ağır ihlal | SPKn m.97 |
| Suç duyurusu | Cezai yaptırım gerektiren fiiller | SPKn m.115 |
5. Bağımsızlık Güvenceleri
5.1. Kurumsal Bağımsızlık
SPK, merkezi yönetim hiyerarşisi dışındadır. Cumhurbaşkanlığı veya bakanlıklar, SPK'nın düzenleme ve denetim kararlarına müdahale edemez.
5.2. Kişisel Bağımsızlık
Kurul üyeleri, görev süreleri dolmadan görevden alınamazlar. Görevden alma ancak kanunda sayılan sınırlı nedenlerle mümkündür.
a) Atanma niteliklerini kaybettikleri,
b) Yasak faaliyetlerde bulundukları,
c) Ağır hastalık, sakatlık veya maluliyet nedeniyle görevini yapamayacakları,
tespit edilen üyeler, Cumhurbaşkanı kararıyla görevden alınabilir."
5.3. Mali Bağımsızlık
SPK, kendi bütçesine sahip olup gelirleri ağırlıklı olarak piyasa katılımcılarından sağlanır. Bu durum, Kurul'un siyasi bütçe etkisinden bağımsız çalışmasını güvence altına alır.
| Bağımsızlık Boyutu | Güvence | Önemi |
|---|---|---|
| Kurumsal | Hiyerarşi dışılık, emir-talimat yasağı | Karar bağımsızlığı |
| Kişisel | Güvenceli görev süresi | Üye tarafsızlığı |
| Mali | Ayrı bütçe, piyasa gelirleri | Operasyonel özerklik |
| Operasyonel | Personel rejimi, teşkilat belirleme | Etkin işleyiş |
6. Hesap Verebilirlik
Bağımsızlık, hesap verebilirlik ile dengelenmelidir. SPK, yargısal, parlamenter ve kamusal hesap verebilirlik mekanizmalarına tabidir.
6.1. Yargısal Denetim
SPK kararları yargısal denetime tabidir. Kurul kararlarına karşı idari yargıda iptal davası açılabilir.
6.2. Parlamenter Denetim
SPK, yıllık faaliyet raporunu TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu'na sunar. Komisyon, Kurul faaliyetleri hakkında bilgi isteyebilir.
6.3. Kamusal Hesap Verebilirlik
SPK, kamuyu aydınlatma ilkesi gereği düzenlemelerini, kararlarını ve istatistiklerini kamuoyuyla paylaşır. Web sitesi üzerinden kapsamlı bilgilendirme yapılır.
7. Uluslararası İşbirliği
SPK, uluslararası sermaye piyasası düzenleyicileri topluluğunun aktif üyesidir. IOSCO (International Organization of Securities Commissions) üyeliği özellikle önemlidir.
ESMA İşbirliği: AB uyum sürecinde ESMA ile koordinasyon. MoU (Mutabakat Muhtırası) imzalanmıştır.
İkili Anlaşmalar: SEC, FCA, BaFin gibi önde gelen düzenleyicilerle bilgi paylaşım anlaşmaları.
CPSS-IOSCO: Takas ve merkezi karşı taraf konularında uluslararası standartlara uyum.
8. Kurul Kararlarına Karşı Başvuru Yolları
SPK kararlarından etkilenen kişiler, çeşitli başvuru yollarını kullanabilir. Yargısal başvuru temel güvence olmakla birlikte, idari başvuru imkanları da mevcuttur.
| Başvuru Yolu | Süre | Yetkili Makam |
|---|---|---|
| İdari itiraz | 30 gün | SPK |
| İptal davası (düzenleyici kararlar) | 60 gün | Danıştay |
| İptal davası (bireysel kararlar) | 60 gün | İdare Mahkemesi |
| Tam yargı davası | 60 gün (idari işlemle) / 1-5 yıl | İdare Mahkemesi |
9. Sonuç
Sermaye Piyasası Kurulu, Türkiye sermaye piyasasının düzenleyici ve denetleyici otoritesi olarak kritik bir rol üstlenmektedir. Bağımsızlık güvenceleri ve hesap verebilirlik mekanizmalarıyla donatılmış SPK, yatırımcı koruması ve piyasa bütünlüğünün temel taşıdır.
Serinin devamında, SPK'nın düzenlediği sermaye piyasası araçları, aracı kurumlar ve yatırım kuruluşları, halka arz süreci ve izahname düzenlemeleri incelenecektir.