1. Giriş
Kolektif yatırım kuruluşları, bireysel yatırımcıların birikimlerini bir araya getirerek profesyonel yönetim altında çeşitlendirilmiş portföylere yatırım yapmalarını sağlayan sermaye piyasası kurumlarıdır. Bu kuruluşlar, küçük yatırımcılara büyük yatırımcıların avantajlarından yararlanma imkanı sunar.
Türk sermaye piyasasında kolektif yatırım kuruluşları, 6362 sayılı SPKn'nin 52 ila 64. maddeleri arasında düzenlenmiş olup, IV-52.1 sayılı Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar Tebliği ve ilgili diğer tebliğlerle detaylandırılmıştır.
AB: UCITS (Undertakings for Collective Investment in Transferable Securities) Direktifi standart çerçeveyi oluşturur. AIFMD (Alternative Investment Fund Managers Directive) alternatif fonları düzenler. Pasaport sistemiyle AB genelinde dağıtım mümkündür.
Almanya: KAGB (Kapitalanlagegesetzbuch) temel kanundur. BaFin düzenleyici otoritedir. Publikumsfonds (halka açık fonlar) ve Spezialfonds (kurumsal fonlar) ayrımı mevcuttur.
Türkiye: SPKn m.52-64 ve IV-52.1 Tebliği çerçevesinde düzenlenir. Yatırım fonları, GYO'lar ve GSYO'lar başlıca kolektif yatırım kuruluşlarıdır. Portföy yönetim şirketleri fon kurucusu ve yöneticisi olarak faaliyet gösterir.
2. Yasal Çerçeve
Kolektif yatırım kuruluşlarının hukuki temeli SPKn'nin altıncı kısmında yer almaktadır. Bu düzenleme, yatırım fonları ve yatırım ortaklıklarını kapsamlı bir şekilde ele almaktadır.
(2) Yatırım fonlarının kuruluşuna ve faaliyetlerine, yatırım ortaklıklarının ise kuruluşuna Kurulca izin verilir.
(3) Kolektif yatırım kuruluşlarının kuruluş ve faaliyet şartları ile portföy sınırlamalarına ilişkin esaslar Kurulca belirlenir."
2.1. Yatırım Fonları
Yatırım fonları, tasarruf sahiplerinden toplanan paralarla, riskin dağıtılması ilkesi çerçevesinde oluşturulan portföylerin pay sahipleri hesabına işletilmesidir.
| Özellik | Yatırım Fonu | Yatırım Ortaklığı |
|---|---|---|
| Tüzel kişilik | Yoktur (malvarlığı) | Vardır (anonim şirket) |
| Mülkiyet yapısı | İnançlı mülkiyet | Ortaklık payı |
| Pay türü | Katılma payı | Hisse senedi |
| Alım-satım | NAV üzerinden (geri alım) | Borsa fiyatından |
| Kuruluş belgesi | İç tüzük | Esas sözleşme |
3. Yatırım Fonu Türleri
SPK düzenlemeleri çerçevesinde çeşitli yatırım fonu türleri mevcuttur. Bu fonlar, yatırım stratejilerine, hedef kitlelerine ve portföy yapılarına göre sınıflandırılır.
- Para piyasası fonları
- Kısa vadeli borçlanma araçları fonları
- Borçlanma araçları fonları
- Hisse senedi fonları
- Karma fonlar ve değişken fonlar
- Fon sepeti fonları
- Kıymetli madenler fonları
- Serbest fonlar (hedge fonlar)
- Garantili ve koruma amaçlı fonlar
| Fon Türü | Portföy Yapısı | Risk Profili |
|---|---|---|
| Para Piyasası Fonu | Kısa vadeli araçlar (ters repo, mevduat) | Düşük |
| Borçlanma Araçları Fonu | Min. %80 borçlanma araçları | Düşük-Orta |
| Hisse Senedi Fonu | Min. %80 hisse senedi | Yüksek |
| Karma Fon | Çeşitlendirilmiş portföy | Orta |
| Serbest Fon | Esnek yatırım stratejisi | Yüksek |
| Garantili Fon | Anapara garantili | Düşük |
3.1. Borsa Yatırım Fonları (ETF)
Borsa yatırım fonları, bir endeksi veya varlık sepetini takip eden ve borsada işlem gören yatırım fonlarıdır. ETF'ler, geleneksel yatırım fonlarının portföy çeşitlendirme avantajını hisse senedinin işlem kolaylığıyla birleştirir.
Şeffaflık: Portföy bileşimi günlük olarak açıklanır
Düşük Maliyet: Pasif yönetim sayesinde düşük yönetim ücreti
Endeks Takibi: BIST 30, altın, döviz gibi endeksleri izler
Arbitraj Mekanizması: NAV ile borsa fiyatı arasındaki farkı minimize eder
4. Portföy Yönetim Şirketleri
Portföy yönetim şirketleri, yatırım fonlarının kurulması, yönetilmesi ve temsil edilmesi faaliyetlerini yürüten sermaye piyasası kurumlarıdır. Bu şirketler, SPK'dan faaliyet izni almak zorundadır.
| Faaliyet | Açıklama | Yasal Dayanak |
|---|---|---|
| Fon kurma | Yatırım fonu oluşturma ve iç tüzük hazırlama | SPKn m.52-55 |
| Portföy yönetimi | Fon varlıklarının yatırım kararları | SPKn m.55 |
| Bireysel portföy yönetimi | Müşteri hesabı yönetimi | SPKn m.55 |
| Risk yönetimi | Portföy risklerinin izlenmesi | IV-52.1 Tebliği |
| Raporlama | SPK, KAP ve yatırımcılara bilgilendirme | IV-52.1 Tebliği |
4.1. Kuruluş Şartları
Portföy yönetim şirketi kurabilmek için belirli sermaye, ortaklık yapısı ve personel gereksinimlerinin karşılanması zorunludur.
- Anonim şirket şeklinde kurulma
- Asgari ödenmiş sermaye şartının sağlanması
- Pay sahiplerinin SPK'ca uygun bulunması
- Yönetici ve uzman personel yeterliliklerinin karşılanması
- İç kontrol ve risk yönetimi sistemlerinin kurulması
- Gerekli fiziki ve teknik altyapının sağlanması
5. Gayrimenkul Yatırım Ortaklıkları (GYO)
Gayrimenkul yatırım ortaklıkları, gayrimenkul yatırımlarına, gayrimenkule dayalı haklara ve sermaye piyasası araçlarına yatırım yapan halka açık anonim ortaklıklardır. GYO'lar, bireysel yatırımcılara gayrimenkul sektörüne yatırım imkanı sunar.
| Özellik | GYO | Açıklama |
|---|---|---|
| Hukuki yapı | Halka açık A.Ş. | Payları borsada işlem görür |
| Portföy zorunluluğu | Min. %51 gayrimenkul | Gayrimenkul, projeler, haklar |
| Kar dağıtımı | Zorunlu değil | Esas sözleşme hükümlerine tabi |
| Vergi avantajı | Kurumlar vergisi muafiyeti | Belirli şartlarla |
| Denetim | SPK denetimi | Bağımsız denetim zorunlu |
6. Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklıkları (GSYO)
Girişim sermayesi yatırım ortaklıkları, girişim şirketlerine sermaye yatırımı yapan halka açık anonim ortaklıklardır. GSYO'lar, start-up ve büyüme potansiyeli yüksek şirketlerin finansmanında önemli rol üstlenir.
Yatırım Türü: Pay satın alma, sermaye artırımına katılma
Katma Değer: Finansmanın yanı sıra yönetim desteği
Çıkış Stratejisi: Halka arz, stratejik satış, geri satın alma
7. Yatırımcı Koruması
Kolektif yatırım kuruluşlarında yatırımcı koruması, çeşitli mekanizmalarla sağlanmaktadır. Bu mekanizmalar, düzenleyici gözetimden saklama sistemine, bilgilendirmeden şikayet süreçlerine kadar geniş bir yelpazeyi kapsar.
- SPK düzenleme ve denetimi
- Saklama kuruluşu zorunluluğu
- Bağımsız denetim gereksinimi
- Bilgilendirme yükümlülükleri (izahname, KAP)
- Portföy sınırlamaları ve çeşitlendirme kuralları
- Değerleme esasları ve NAV hesaplama
- Yatırımcı Tazmin Merkezi güvencesi
7.1. Saklama Kuruluşu
Yatırım fonu varlıkları, portföy yönetim şirketinden bağımsız bir saklama kuruluşu nezdinde saklanır. Bu düzenleme, fon varlıklarının güvenliğini ve portföy yönetim şirketinin olası suistimallerden korunmasını sağlar.
7.2. Bilgilendirme Yükümlülükleri
Kolektif yatırım kuruluşları, yatırımcıları kapsamlı bir şekilde bilgilendirmekle yükümlüdür. Bu bilgilendirme, yatırım kararlarının bilinçli şekilde alınmasını sağlar.
| Belge | İçerik | Güncelleme |
|---|---|---|
| İzahname / İç Tüzük | Fon yapısı, yatırım stratejisi, riskler | Değişiklik halinde |
| Yatırımcı Bilgi Formu (YBF) | Özet bilgiler, riskler, maliyetler | Yıllık |
| Günlük NAV | Net aktif değer | Günlük (KAP) |
| Aylık raporlar | Portföy dağılımı, performans | Aylık |
| Yıllık rapor | Finansal tablolar, denetim raporu | Yıllık |
8. Portföy Sınırlamaları
Yatırım fonlarının portföy yapısına ilişkin çeşitli sınırlamalar getirilmiştir. Bu sınırlamalar, risk çeşitlendirmesini sağlamak ve yatırımcıları aşırı yoğunlaşma riskinden korumak amacıyla uygulanır.
- Tek ihraççıya yatırım sınırı (genel olarak %10)
- İlişkili taraflarla işlem kısıtlamaları
- Fon türüne özgü asgari portföy ağırlıkları
- Türev araç kullanım limitleri
- Borçlanma kısıtlamaları
- Likidite gereksinimleri
9. Vergisel Düzenlemeler
Kolektif yatırım kuruluşlarının vergilendirilmesi özel düzenlemelere tabidir. Yatırım fonları ve yatırım ortaklıkları için farklı vergi rejimleri uygulanmaktadır.
| Kuruluş Türü | Kurumlar Vergisi | Yatırımcı Gelir Vergisi |
|---|---|---|
| Yatırım Fonları | Muaf | Stopaj (%0-10) |
| GYO | Muaf (şartlara bağlı) | Stopaj (%0-10) |
| GSYO | %25 (indirimler mevcut) | Stopaj (%0-10) |
10. Sonuç
Kolektif yatırım kuruluşları, sermaye piyasalarının derinleşmesinde ve bireysel tasarrufların ekonomiye kazandırılmasında kritik rol üstlenmektedir. 6362 sayılı SPKn ve ilgili tebliğler, bu kuruluşların güvenli ve şeffaf bir ortamda faaliyet göstermesini sağlayan kapsamlı bir düzenleyici çerçeve oluşturmuştur.
Yatırımcıların, kolektif yatırım kuruluşlarına yatırım yapmadan önce fon türlerini, risk profillerini ve maliyet yapılarını dikkatlice değerlendirmeleri önem taşımaktadır. Portföy yönetim şirketlerinin niteliği, geçmiş performansları ve yönetim stratejileri de yatırım kararlarında göz önünde bulundurulması gereken temel faktörlerdir.