Aracı Kurumlar ve Yatırım Kuruluşları | Av. Ersan Çetin
TR EN DE

Aracı Kurumlar ve Yatırım Kuruluşları

Aracı kurumlar ve bankaların sermaye piyasası faaliyetleri. Kuruluş, faaliyet izni, yetki belgeleri, sermaye yeterliliği, davranış kuralları ve yatırımcı koruma yükümlülükleri.

Summary in English

Overview

This article examines investment firms and banks providing capital market services in Turkey. Investment institutions serve as intermediaries between investors and issuers, subject to SPK licensing and supervision.

Key Points

  • Investment Services: Include order transmission, order execution, dealing on own account, portfolio management, investment advice, and underwriting services.
  • License Categories: Firms are classified by authorization level: narrow scope (order transmission), partial scope (execution), broad scope (dealing), and full scope (underwriting).
  • Capital Requirements: Minimum capital ranges from TRY 2 million to TRY 50 million depending on authorized activities and risk exposure.
  • Conduct of Business: Firms must act honestly, fairly, and professionally, with client interests taking precedence over their own.
  • Investor Protection: Client assets must be segregated; the Investor Compensation Center provides coverage up to TRY 400,000 per investor.
Full article in Turkish below

Überblick

Dieser Artikel untersucht Wertpapierfirmen und Banken, die Kapitalmarktdienstleistungen in der Türkei erbringen. Investmentinstitute fungieren als Vermittler zwischen Anlegern und Emittenten, unterliegen der SPK-Lizenzierung und -Aufsicht.

Kernpunkte

  • Wertpapierdienstleistungen: Umfassen Auftragsübermittlung, Auftragsausführung, Eigenhandel, Portfolioverwaltung, Anlageberatung und Emissionsübernahme.
  • Lizenzkategorien: Firmen werden nach Genehmigungsstufe klassifiziert: enger Umfang (Auftragsübermittlung), teilweiser Umfang (Ausführung), breiter Umfang (Handel) und voller Umfang (Übernahme).
  • Kapitalanforderungen: Mindestkapital von 2 Mio. TRY bis 50 Mio. TRY je nach genehmigten Aktivitäten und Risikoexposition.
  • Geschäftsführung: Firmen müssen ehrlich, fair und professionell handeln, wobei Kundeninteressen Vorrang vor eigenen haben.
  • Anlegerschutz: Kundenvermögen muss getrennt werden; das Anlegerentschädigungszentrum bietet Deckung bis zu 400.000 TRY pro Anleger.
Vollständiger Artikel auf Türkisch unten

1. Giriş

Yatırım kuruluşları, sermaye piyasasında aracılık faaliyetlerini yürüten ve yatırımcılarla ihraççılar arasında köprü görevi üstlenen kurumlardır. 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu, yatırım kuruluşlarını aracı kurumlar ve bankalar olarak iki ana grupta düzenlemektedir.

Bu kurumlar, emir iletimine aracılık, işlem aracılığı, portföy aracılığı, bireysel portföy yöneticiliği ve yatırım danışmanlığı gibi faaliyetleri SPK izniyle gerçekleştirir. Yatırımcı koruması ve piyasa bütünlüğü açısından kritik öneme sahiptirler.

Karşılaştırmalı Hukuk
ABD: Broker-dealer sistemi. SEC kaydı ve FINRA üyeliği zorunlu. Investment adviser ayrı düzenlemeye (Investment Advisers Act 1940) tabi.

AB: MiFID II kapsamında investment firm tanımı. Tek geçiş (passport) sistemi ile AB genelinde faaliyet. Sistematik içselleştirici (SI) kavramı.

Almanya: WpIG (Wertpapierinstitutsgesetz) kapsamında yatırım kuruluşları. BaFin lisansı zorunlu. Banka ve banka dışı ayrımı.

Türkiye: Yatırım kuruluşu = aracı kurum + yatırım hizmeti veren banka. Faaliyet gruplarına göre yetki belgesi sistemi. TSPB üyeliği zorunlu.

2. Yatırım Kuruluşu Kavramı

Yatırım kuruluşu, SPKn kapsamında yatırım hizmetleri ve faaliyetlerinde bulunmak üzere yetkilendirilmiş aracı kurumlar ve bankalardır.

SPKn Madde 3/1-e — Yatırım Kuruluşu
"Yatırım kuruluşu: Aracı kurumları ve yatırım hizmeti ve faaliyetinde bulunmak üzere kuruluş ve faaliyet esasları Kurulca belirlenen diğer sermaye piyasası kurumları ile bankaları ifade eder."
Kurum Türü Tanım Düzenleyici
Aracı Kurum Sermaye piyasası faaliyetleri için kurulan AŞ SPK
Mevduat Bankası Yatırım hizmeti veren banka BDDK + SPK
Kalkınma/Yatırım Bankası Yatırım hizmeti veren banka BDDK + SPK
Katılım Bankası Faizsiz yatırım hizmeti BDDK + SPK

3. Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri

SPKn, yatırım hizmetleri ve faaliyetlerini ayrıntılı olarak tanımlamıştır. Bu faaliyetler, SPK iznine tabi olup yetkisiz icra suç teşkil eder.

SPKn Madde 37 — Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri
"Yatırım hizmetleri ve faaliyetleri şunlardır:

a) Sermaye piyasası araçlarıyla ilgili emirlerin alınması ve iletilmesi,
b) Sermaye piyasası araçlarıyla ilgili emirlerin müşteri adına ve hesabına veya kendi adına ve müşteri hesabına gerçekleştirilmesi,
c) Sermaye piyasası araçlarının kendi hesabından alım satımı,
ç) Bireysel portföy yöneticiliği,
d) Yatırım danışmanlığı,
e) Sermaye piyasası araçlarının halka arzında yüklenimde bulunularak satışa aracılık edilmesi,
f) Sermaye piyasası araçlarının halka arzında yüklenimde bulunmaksızın satışa aracılık edilmesi,
g) Çok taraflı alım satım sistemi ve organize pazar işleticiliği,
ğ) Sermaye piyasası araçlarının müşteri namına saklanması ve yönetimi,
h) Kurulca belirlenecek diğer hizmet ve faaliyetler."

3.1. Faaliyet Grupları

Aracı kurumlar, yapacakları faaliyetlere göre farklı yetki belgesi gruplarına sahip olabilir. Her grup için farklı sermaye ve organizasyon şartları aranır.

Faaliyet Grubu Kapsam Asgari Sermaye
Emir İletimine Aracılık Müşteri emirlerinin iletimi 2 milyon TL
İşlem Aracılığı Emir iletimi + işlem gerçekleştirme 10 milyon TL
Portföy Aracılığı İşlem aracılığı + kendi hesabına işlem 25 milyon TL
Genel Yatırım Kuruluşu Tüm faaliyetler + aracılık yüklenimi 50 milyon TL

3.2. Yan Hizmetler

Yatırım kuruluşları, ana faaliyetlerinin yanı sıra yan hizmetler de sunabilir. Bu hizmetler için ayrı izin gerekmez ancak bildirim yükümlülüğü bulunur.

Yan Hizmetler
Sermaye piyasalarıyla ilgili danışmanlık: Şirket birleşme/devir, halka arz danışmanlığı

Yatırım araştırması: Analiz raporu hazırlama, dağıtım

Döviz hizmetleri: Yatırım hizmetiyle bağlantılı döviz işlemleri

Kredili işlem: Müşteriye kredi kullandırma

Saklama hizmeti: Müşteri varlıklarının saklanması

4. Aracı Kurum Kuruluşu

Aracı kurum kurulabilmesi için SPK'dan kuruluş izni ve faaliyet izni alınması gerekir. Bu süreç, sermaye, ortaklık yapısı ve yönetim şartlarının değerlendirilmesini içerir.

SPKn Madde 39 — Kuruluş Şartları
"Aracı kurumların kurulabilmesi için;

a) Anonim şirket olarak kurulması,
b) Paylarının tamamının nama yazılı olması,
c) Sermayenin asgari özkaynak tutarından az olmaması,
ç) Kurucularda ve yöneticilerde aranan niteliklerin sağlanması,
d) Yeterli organizasyon, mekan, teknik donanım ve insan kaynağına sahip olunması,

zorunludur."

4.1. Kurucu ve Ortaklara İlişkin Şartlar

Aracı kurum kurucuları ve ortaklarının belirli nitelikleri taşıması gerekir. Bu nitelikler süreklilik arz eder ve sonradan kaybedilmesi yaptırım sebebidir.

Şart Açıklama Kontrol
Müflis olmama İflas etmemiş veya itibarı iade edilmiş Sicil kaydı
Suç kaydı Belirli suçlardan mahkum olmama Adli sicil
Mali güç Taahhüt edilen sermayeyi karşılama Mali durum beyanı
Şeffaf ortaklık Gerçek kişi ortakların belirlenmesi Ortaklık zinciri

4.2. Yöneticilere İlişkin Şartlar

Aracı kurum yöneticilerinin (genel müdür, genel müdür yardımcıları, iç kontrol ve uyum görevlileri) belirli nitelikleri taşıması zorunludur.

Yatırım Hizmetleri Tebliği (III-37.1) — Yönetici Nitelikleri
"Genel müdür ve genel müdür yardımcılarının;

a) En az lisans düzeyinde yükseköğrenim görmüş olması,
b) Sermaye piyasası, bankacılık veya işletmecilik alanında en az beş yıl deneyime sahip olması,
c) Sermaye Piyasası Faaliyetleri Düzey 3 Lisansına sahip olması,
ç) Müflis olmama, suç kaydı bulunmama şartlarını taşıması,

gerekir."

5. Faaliyet İzni ve Yetki Belgesi

Kuruluş izninin ardından faaliyet izni alınması gerekir. Faaliyet izni, belirli yatırım hizmetleri için yetkilendirme anlamına gelir.

5.1. Faaliyet İzni Süreci

Aşama Süre İşlem
1. Kuruluş başvurusu - SPK'ya başvuru, evrak sunumu
2. Kuruluş izni 3 ay SPK değerlendirmesi ve izin
3. Şirket kurma 6 ay AŞ kuruluşu, tescil
4. Faaliyet hazırlığı - Organizasyon, personel, sistem
5. Faaliyet izni 2 ay SPK yerinde inceleme ve izin
6. TSPB üyeliği - Birlik kaydı

5.2. Yetki Belgesi Grupları

Aracı kurumlar, SPK tarafından verilen yetki belgesi gruplarına göre faaliyet gösterir. Her grup farklı yetkileri ve yükümlülükleri içerir.

Yetki Belgesi Grupları
Dar Yetkili: Emir iletimine aracılık, yatırım danışmanlığı. Müşteri varlığı tutmaz.

Kısmi Yetkili: İşlem aracılığı dahil. Müşteri varlığı tutabilir.

Geniş Yetkili: Portföy aracılığı dahil. Kendi hesabına işlem yapabilir.

En Geniş Yetkili: Tüm faaliyetler. Aracılık yüklenimi yapabilir.

6. Sermaye Yeterliliği

Yatırım kuruluşları, faaliyetlerinden kaynaklanan riskleri karşılayacak düzeyde özkaynak bulundurmak zorundadır. Sermaye yeterliliği düzenlemeleri bu amaca hizmet eder.

SPKn Madde 44 — Sermaye Yeterliliği
"Yatırım kuruluşları, maruz kalınan risklere karşı yeterli düzeyde özkaynağa sahip olmak zorundadır. Sermaye yeterliliği hesaplama esasları, likidite yükümlülükleri ve risk yönetimi ilkeleri Kurul tarafından belirlenir."
Risk Türü Tanım Sermaye Yükü
Piyasa riski Fiyat, faiz, kur değişim riski VaR veya standart yöntem
Kredi riski Karşı taraf temerrüt riski Risk ağırlıklı varlıklar
Operasyonel risk Süreç, sistem, insan hatası Gelir bazlı hesaplama
Yoğunlaşma riski Tek karşı tarafa maruz kalma Büyük risk limitleri

7. Davranış Kuralları

Yatırım kuruluşları, müşterilerine karşı dürüstlük, özen ve müşteri menfaatini gözetme yükümlülüğü altındadır. Bu yükümlülükler, davranış kuralları olarak kodifiye edilmiştir.

SPKn Madde 45 — Davranış Kuralları
"Yatırım kuruluşları;

a) Dürüst, tarafsız, profesyonel ve özenli hareket etmek,
b) Müşterilerinin çıkarlarını kendi çıkarlarının önünde tutmak,
c) Yatırım hizmetlerini yürütürken gerekli bilgi, deneyim ve yetkinliğe sahip olmak,
ç) Müşterilerini yanlış yönlendirecek veya yanıltacak davranışlardan kaçınmak,

zorundadır."

7.1. Müşteri Sınıflandırması

Yatırım kuruluşları, müşterilerini profesyonel ve genel müşteri olarak sınıflandırır. Bu sınıflandırma, uygulanacak koruma düzeyini belirler.

Müşteri Türü Tanım Koruma Düzeyi
Profesyonel Müşteri Kurumsal yatırımcı, nitelikli gerçek kişi Düşük (bilgi sahibi varsayımı)
Genel Müşteri Perakende yatırımcı Yüksek (tam koruma)
Talebe Dayalı Prof. Müşteri Talep üzerine yükseltilen Orta (kısmi korumadan vazgeçme)

7.2. Uygunluk ve Yerindelik Testleri

Yatırım kuruluşları, sundukları ürün ve hizmetin müşteriye uygun olup olmadığını değerlendirmek zorundadır.

Uygunluk ve Yerindelik
Uygunluk Testi: Yatırım danışmanlığı ve bireysel portföy yönetimi için zorunlu. Müşterinin yatırım hedefleri, mali durumu ve bilgi düzeyi değerlendirilir.

Yerindelik Testi: Karmaşık ürünlerde zorunlu. Müşterinin ürünü anlama kapasitesi değerlendirilir.

Yalnızca İşlem Aracılığı: Müşteri talebiyle basit ürünlerde test muafiyeti. Uyarı yükümlülüğü devam eder.

7.3. Çıkar Çatışması Yönetimi

Yatırım kuruluşları, çıkar çatışmalarını tespit, önleme ve yönetme politikasına sahip olmalıdır.

Yatırım Hizmetleri Tebliği — Çıkar Çatışması
"Yatırım kuruluşları, müşteriler arasında veya müşteriler ile kendileri arasında ortaya çıkabilecek çıkar çatışmalarını tespit etmek ve yönetmek için yazılı politikalar oluşturmakla yükümlüdür. Önlenemeyen çatışmalar müşteriye açıklanır."

8. En İyi Uygulama Yükümlülüğü

Yatırım kuruluşları, müşteri emirlerini uygularken en iyi sonucu elde etmek için gerekli tüm tedbirleri almak zorundadır.

SPKn Madde 46 — En İyi Uygulama
"Yatırım kuruluşları, müşteri emirlerini yerine getirirken fiyat, maliyet, hız, gerçekleşme ve takas olasılığı, hacim ve nitelik gibi unsurları dikkate alarak müşteri açısından en iyi sonucu elde etmek için gerekli tedbirleri alır."
Kriter Değerlendirme Öncelik
Toplam bedel Fiyat + tüm maliyetler Genel müşteride birincil
Hız Emrin ne kadar hızlı işlendiği Volatil piyasalarda önemli
Gerçekleşme olasılığı Emrin işlem görebilirliği Düşük likidite durumunda
Takas olasılığı İşlemin sonuçlandırılabilirliği Karşı taraf riskinde

9. Yatırımcı Koruma

Yatırım kuruluşları, müşteri varlıklarını kendi varlıklarından ayrı tutmak ve korumak zorundadır. Yatırımcı Tazmin Merkezi (YTM) ek koruma sağlar.

9.1. Varlık Ayrımı

SPKn Madde 83 — Müşteri Varlıklarının Korunması
"Yatırım kuruluşları, müşterilerine ait nakit ve sermaye piyasası araçlarını kendi varlıklarından ayrı olarak saklamak zorundadır. Müşteri varlıkları, yatırım kuruluşunun borçları için haczedilemez ve iflas masasına dahil edilemez."

9.2. Yatırımcı Tazmin Merkezi (YTM)

YTM, yatırım kuruluşlarının mali yetersizliği durumunda yatırımcıların zararlarını karşılar. Belirli limitler dahilinde koruma sağlanır.

Kapsam Limit Koşul
Nakit alacaklar 400.000 TL (2024) Yatırım hizmetinden kaynaklı
Sermaye piyasası araçları 400.000 TL (2024) Saklama hizmetinden kaynaklı
Kapsam dışı - Profesyonel müşteriler, grup şirketleri

10. Sonuç

Aracı kurumlar ve bankalar, sermaye piyasasının işleyişinde kritik rol üstlenmektedir. Kuruluş ve faaliyet izni, sermaye yeterliliği, davranış kuralları ve yatırımcı koruma düzenlemeleri, bu kurumların güvenilir ve etkin çalışmasını sağlamaya yöneliktir.

Serinin devamında, yatırım kuruluşlarının aracılık ettiği halka arz süreci ve izahname düzenlemeleri, ardından halka açık ortaklık statüsü ve yükümlülükleri incelenecektir.

Sermaye Piyasası Hukuku Serisi 4 / 15
Sermaye Piyasası Araçları Halka Arz ve İzahname

Bu çalışma yalnızca bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihatlarda meydana gelebilecek değişiklikler nedeniyle içerik zamanla geçerliliğini yitirebilir. İçeriğin somut olaylara uygulanması veya bu içeriğe dayanılarak alınan kararlar nedeniyle doğabilecek sonuçlardan sorumluluk kabul edilmez.