Telif Hakları ve FSEK | Av. Ersan Çetin
TR EN DE

Telif Hakları (FSEK)

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında telif hakları, eser türleri, eser sahibinin belirlenmesi, mali ve manevi haklar, koruma süresi, hakların devri ve komşu haklar. ABD Copyright Act, AB Direktifleri ve Almanya UrhG ile karşılaştırmalı kapsamlı inceleme.

Summary in English

Overview

This article provides a comprehensive analysis of copyright law in Turkey under Law No. 5846 on Intellectual and Artistic Works (FSEK). It covers the fundamental concepts of authorship, protected works, moral and economic rights, duration of protection, and licensing mechanisms.

Key Points

  • Work Definition: A work must bear the author's individuality (hususiyet) and fall into one of the statutory categories: literary, musical, artistic, or cinematographic works.
  • Authorship: Only natural persons can be authors under Turkish law. Legal entities may acquire rights through assignment or licensing.
  • Moral Rights: Include the right of disclosure, attribution, and integrity. These rights are inalienable and perpetual.
  • Economic Rights: Include adaptation, reproduction, distribution, performance, and communication to the public. These rights are transferable.
  • Duration: Protection lasts for the author's lifetime plus 70 years, aligned with EU standards.
  • Neighboring Rights: Performers, phonogram producers, and broadcasters enjoy related rights protection for 70 years.
Full article in Turkish below

Überblick

Dieser Artikel bietet eine umfassende Analyse des Urheberrechts in der Türkei nach dem Gesetz Nr. 5846 über geistige und künstlerische Werke (FSEK). Er behandelt die grundlegenden Konzepte der Urheberschaft, geschützte Werke, Urheberpersönlichkeitsrechte und Verwertungsrechte, Schutzdauer sowie Lizenzmechanismen.

Kernpunkte

  • Werkdefinition: Ein Werk muss die Individualität des Urhebers (hususiyet) tragen und in eine der gesetzlichen Kategorien fallen: literarische, musikalische, künstlerische oder filmische Werke.
  • Urheberschaft: Nach türkischem Recht können nur natürliche Personen Urheber sein. Juristische Personen können Rechte durch Übertragung oder Lizenzierung erwerben.
  • Urheberpersönlichkeitsrechte: Umfassen das Veröffentlichungsrecht, Namensnennungsrecht und Integritätsrecht. Diese Rechte sind unveräußerlich und unbefristet.
  • Verwertungsrechte: Umfassen Bearbeitung, Vervielfältigung, Verbreitung, Aufführung und öffentliche Wiedergabe. Diese Rechte sind übertragbar.
  • Schutzdauer: Der Schutz dauert das Leben des Urhebers plus 70 Jahre, entsprechend den EU-Standards.
  • Verwandte Schutzrechte: Ausübende Künstler, Tonträgerhersteller und Sendeunternehmen genießen Schutz für 70 Jahre.
Vollständiger Artikel auf Türkisch unten

1. Giriş

Telif hakları, fikri mülkiyet hukukunun en köklü dallarından birini oluşturur. İnsan zihninin yaratıcı ürünlerini koruyan telif hakları, eser sahiplerine eserlerinin kullanımı üzerinde münhasır yetkiler tanıyarak yaratıcılığı teşvik eder ve kültürel zenginliğin gelişmesine katkıda bulunur.

Türk hukukunda telif hakları, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) ile düzenlenmektedir. 1951 yılında yürürlüğe giren ve çok sayıda değişiklikle güncelleştirilen FSEK, telif hakkı korumasının temel çerçevesini belirler. Kanun, Bern Sözleşmesi ve TRIPS Anlaşması ile uyumlu olarak hazırlanmış olup AB direktifleri doğrultusunda modernize edilmiştir.

Karşılaştırmalı Hukuk
ABD (Copyright Act of 1976): Federal düzeyde koruma sağlar. Tescil zorunlu değildir ancak dava açabilmek için tescil gerekir. Fair use (adil kullanım) doktrini geniş yorumlanır. Work for hire (işveren eseri) doktrini ile tüzel kişiler doğrudan eser sahibi olabilir. Koruma süresi: yaşam + 70 yıl veya anonim/tüzel kişi eserleri için yayınlanmadan itibaren 95 yıl.

AB (2019/790 Dijital Tek Pazar Direktifi): Üye devletler arasında uyumlaştırma sağlar. 2001/29/EC Bilgi Toplumu Direktifi temel çerçeveyi oluşturur. Zorunlu istisna ve sınırlamalar, platform sorumluluğu (madde 17), metin ve veri madenciliği istisnaları düzenlenir. Koruma süresi: yaşam + 70 yıl.

Almanya (UrhG - Urheberrechtsgesetz): Kıta Avrupası telif hakkı anlayışını benimser. Sadece gerçek kişiler eser sahibi olabilir. Manevi haklar devredilemez. "Urheberpersönlichkeitsrecht" (eser sahibinin kişilik hakları) güçlü korunur. Koruma süresi: yaşam + 70 yıl.

Türkiye (5846 sayılı FSEK): Kıta Avrupası sistemine yakın düzenleme. Sadece gerçek kişiler eser sahibi olabilir. Mali ve manevi haklar ayrımı yapılır. Manevi haklar devredilemez ancak kullanım yetkisi verilebilir. Koruma süresi: yaşam + 70 yıl.

2. Eser Kavramı

FSEK'e göre eser, "sahibinin hususiyetini taşıyan" ve kanunda sayılan kategorilerden birine giren fikir ve sanat ürünleridir. Eser kavramının iki temel unsuru bulunmaktadır: hususiyet (özgünlük) ve kanunda sayılan eser türlerinden birine girme.

FSEK Madde 1/B - Tanımlar
"Eser: Sahibinin hususiyetini taşıyan ve ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri olarak sayılan her nevi fikir ve sanat mahsullerini ifade eder."

2.1. Hususiyet Şartı

Hususiyet, eserin yaratıcısının kişiliğini yansıtması, onun bireysel özelliklerini taşıması anlamına gelir. Bu kavram, Anglo-Amerikan hukukundaki "originality" (özgünlük) kavramından daha dar yorumlanır. Türk hukukunda hususiyet, eserin yaratıcısının düşünce ve duygularını yansıtmasını, özgün bir ifade biçimi taşımasını gerektirir.

Yargıtay içtihatlarına göre hususiyet değerlendirmesinde; eserin sıradan olmaması, herkes tarafından aynı şekilde meydana getirilemeyecek nitelikte olması ve yaratıcısının kişisel dokunuşunu içermesi aranmaktadır.

2.2. Eser Türleri

FSEK, korunan eserleri dört ana kategoride düzenlemektedir. Bu sınıflandırma tahdidi (numerus clausus) olmayıp, teknolojik gelişmeler karşısında geniş yorumlanmaktadır.

Eser Türü FSEK Maddesi Örnekler
İlim ve Edebiyat Eserleri m. 2 Roman, şiir, makale, bilgisayar programı, veritabanı
Musiki Eserleri m. 3 Şarkı, senfoni, opera, beste, aranjman
Güzel Sanat Eserleri m. 4 Tablo, heykel, fotoğraf, mimari eser, karikatür
Sinema Eserleri m. 5 Film, belgesel, animasyon, reklam filmi
FSEK Madde 2 - İlim ve Edebiyat Eserleri
İlim ve edebiyat eserleri şunlardır:
  1. Herhangi bir şekilde dil ve yazı ile ifade olunan eserler
  2. Her biçim altında ifade edilen bilgisayar programları ve bir sonraki aşamada program sonucu doğurması koşuluyla bunların hazırlık tasarımları
  3. Her nevi rakıslar, yazılı koreografi eserleri, pandomimalar ve buna benzer sözsüz sahne eserleri
  4. Bedii vasfı bulunmayan her nevi teknik ve ilmi mahiyette fotoğraf eserleriyle, haritalar, planlar, projeler, krokiler, resimler, coğrafya ve topoğrafyaya ait maket ve benzerleri, her çeşit mimarlık ve şehircilik tasarım ve projeleri, mimari maketler, endüstri, çevre ve sahne tasarım ve projeleri

3. Eser Sahibi

FSEK'e göre eser sahibi, eseri meydana getiren kişidir (m. 8). Türk hukuku, kıta Avrupası geleneğine uygun olarak, sadece gerçek kişilerin eser sahibi olabileceği ilkesini benimsemiştir. Tüzel kişiler ancak mali hakların devri veya lisans yoluyla hak sahibi olabilir.

FSEK Madde 8 - Eser Sahibi
"Bir eserin sahibi, onu meydana getirendir. Bir işlenmenin ve derlemenin sahibi, asıl eser sahibinin hakları mahfuz kalmak şartıyla onu işleyendir."

3.1. Birden Fazla Kişinin Eser Sahipliği

FSEK, birden fazla kişinin katkısıyla meydana gelen eserler için özel düzenlemeler içermektedir. İştirak halinde eser sahipliği ve müşterek eser sahipliği farklı hukuki sonuçlar doğurur.

Eser Sahipliği Türü Tanım Hukuki Sonuç
İştirak Halinde Eser Sahipliği (m. 9) Birden fazla kişinin birlikte meydana getirdiği, ayrılması mümkün olmayan eser Tüm eser sahiplerinin oybirliği ile karar alınır
Müşterek Eser Sahipliği (m. 10) Ayrılabilen parçaların bir araya getirilmesiyle oluşan eser Her eser sahibi kendi parçası üzerinde bağımsız hak sahibidir
Sinema Eseri Sahipliği (m. 8/3) Yönetmen, özgün müzik bestecisi, senaryo yazarı ortak eser sahibi Yapımcı mali hakları kullanma yetkisine sahip
FSEK Madde 13 - Eser Sahibinin Hakları
"Fikir ve sanat eserleri üzerinde sahiplerinin mali ve manevi menfaatleri bu kanun dairesinde himaye görür."

4. Manevi Haklar

Manevi haklar, eser sahibinin kişiliğini koruyan, devredilemez ve vazgeçilemez nitelikteki haklardır. Bu haklar, eser sahibinin ölümünden sonra da korunmaya devam eder ve mirasçılar tarafından kullanılabilir.

Manevi Hak FSEK Maddesi İçerik
Umuma Arz Yetkisi m. 14 Eserin kamuya sunulup sunulmayacağına, ne zaman ve nasıl sunulacağına karar verme
Adın Belirtilmesi Yetkisi m. 15 Eser üzerinde ad veya müstear ad kullanma ya da anonim kalma
Eserde Değişiklik Yapılmasını Yasaklama m. 16 Eserin bütünlüğüne ve özelliğine zarar verecek değişiklikleri önleme
Eser Sahibinin Malik ve Zilyede Karşı Hakları m. 17 Eser aslına ulaşma, sergileme, kopyasını alma
FSEK Madde 14 - Umuma Arz Yetkisi
"Bir eserin umuma arz edilip edilmemesini, yayımlanma zamanını ve tarzını münhasıran eser sahibi tayin eder. Bütünü veya esaslı bir kısmı alenileşmemiş olan, yahut ana hatları her hangi bir suretle henüz umuma tanıtılmamış bir eserin muhtevası hakkında ancak o eserin sahibi malumat verebilir."

5. Mali Haklar

Mali haklar, eser sahibine eserin ekonomik kullanımı üzerinde münhasır yetkiler tanır. Bu haklar devredilebilir, miras yoluyla intikal edebilir ve lisansa konu olabilir. FSEK, mali hakları tahdidi (sınırlı sayıda) olarak düzenlemiştir.

Mali Hak FSEK Maddesi İçerik
İşleme Hakkı m. 21 Eserin tercümesi, filme alınması, müzik düzenlemesi vb.
Çoğaltma Hakkı m. 22 Eserin aslından veya kopyalarından çoğaltılması
Yayma Hakkı m. 23 Eserin asıl veya çoğaltılmış nüshalarının satış, kiralama vb. yollarla dağıtılması
Temsil Hakkı m. 24 Eserin doğrudan doğruya veya işaret, ses veya resim nakline yarayan aletlerle kamuya sunulması
Umuma İletim Hakkı m. 25 Eserin radyo-TV yayını, internet iletimi vb. yollarla kamuya sunulması
FSEK Madde 20 - Mali Hakların Özellikleri
"Henüz alenileşmemiş bir eserden her ne şekil ve tarzda olursa olsun faydalanma hakkı münhasıran eser sahibine aittir. Alenileşmiş bir eserden, sahibinin veya haleflerinin yazılı izni olmadan, işleme, çoğaltma, yayma, temsil, umuma iletim yollarından biri ile faydalanılamaz."

6. Koruma Süresi

FSEK'e göre mali hakların koruma süresi, eser sahibinin yaşamı boyunca ve ölümünden itibaren 70 yıldır. Bu süre, AB direktifleri ile uyumlu olarak 2001 yılında 50 yıldan 70 yıla çıkarılmıştır.

Eser Türü Koruma Süresi Sürenin Başlangıcı
Genel Kural Yaşam + 70 yıl Eser sahibinin ölüm yılını takip eden yılın 1 Ocak'ı
İştirak Halinde Eser Son sağ kalan + 70 yıl Son eser sahibinin ölüm yılını takip eden yılın 1 Ocak'ı
Anonim ve Takma Adlı Eserler Aleniyet + 70 yıl Eserin alenileştiği yılı takip eden yılın 1 Ocak'ı
Tüzel Kişi Adına Yayımlanan Eserler Aleniyet + 70 yıl Eserin alenileştiği yılı takip eden yılın 1 Ocak'ı
Sinema Eserleri Son sağ kalanın ölümü + 70 yıl Yönetmen, senaryo yazarı, diyalog yazarı veya besteciden son sağ kalanın ölümü
FSEK Madde 27 - Koruma Süreleri
"Koruma süresi eser sahibinin yaşadığı müddetçe ve ölümünden itibaren 70 yıl devam eder. Bu süre, eser sahibinin ölüm tarihinden sonra gelen yılın ilk gününden başlar. Sahibinin ölümünden sonra alenileşen eserlerde koruma süresi ölüm tarihinden sonra gelen yılın ilk gününden başlar."

7. Hakların Devri ve Lisans

Mali haklar, kısmen veya tamamen başkalarına devredilebilir. Devir sözleşmesi yazılı şekle tabidir. Manevi haklar devredilemez ancak kullanım yetkisi verilebilir.

7.1. Devir ve Lisans Karşılaştırması

Kriter Devir Lisans
Hukuki Nitelik Hakkın nakli Kullanım izni
Hak Sahipliği Devralan yeni hak sahibi olur Lisans veren hak sahibi kalır
Süre Süresiz (aksi kararlaştırılmadıkça) Sözleşmede belirlenen süre
Dava Hakkı Devralan dava açabilir İnhisari lisansta lisans alan dava açabilir
Şekil Şartı Yazılı şekil zorunlu (m. 52) Yazılı şekil zorunlu (m. 52)
FSEK Madde 18 - Mali Hakların Devri
"Mali haklar birbirine bağlı değildir. Bunlardan birinin tasarrufu ve kullanılması diğerine tesir etmez. Eser sahibi veya mirasçıları, kendilerine kanunen tanınan mali hakları süre, yer ve muhteva itibariyle sınırlı veya sınırsız, karşılıklı veya karşılıksız olarak başkalarına devredebilir."

8. Komşu Haklar

Komşu haklar (bağlantılı haklar), eser sahipliği dışında kalan ancak eserlerin kamuya sunulmasında önemli rol oynayan kişilerin haklarını korur. FSEK, icracı sanatçılar, fonogram yapımcıları, radyo-televizyon kuruluşları ve film yapımcılarına komşu hak koruması sağlar.

Komşu Hak Sahibi FSEK Maddesi Koruma Süresi
İcracı Sanatçılar m. 80 İcra + 70 yıl
Fonogram Yapımcıları m. 80 Tespit + 70 yıl
Radyo-TV Kuruluşları m. 80 Yayın + 70 yıl
Film Yapımcıları m. 80 Tespit + 70 yıl

9. Telif Haklarının Sınırlandırılması

FSEK, telif haklarını mutlak ve sınırsız olarak düzenlememiştir. Belirli durumlarda eser sahibinin izni aranmaksızın eserden yararlanılabilir. Bu sınırlamalar, kamusal yarar, bilgiye erişim ve ifade özgürlüğü gibi değerlerle dengeleme amacı taşır.

Sınırlama Türü FSEK Maddesi Koşullar
Kamu Düzeni m. 30 Yargılama, güvenlik ve idari amaçlar
Mevzuat ve İçtihatlar m. 31 Kanun, tüzük, yönetmelik ve mahkeme kararları
Nutuklar m. 32 Kamuya açık toplantılardaki nutuklar
Eğitim ve Öğretim m. 33-34 Öğretim amacıyla sınırlı kullanım
İktibas (Alıntı) m. 35 Bilimsel amaç, kaynak gösterme
Özel Kullanım m. 38 Kar amacı gütmeyen şahsi kullanım

10. Sonuç

Telif hakları, yaratıcılığın korunması ve teşviki için vazgeçilmez bir hukuki çerçeve sunmaktadır. FSEK, AB ve uluslararası standartlarla uyumlu bir düzenleme getirmiş olup, dijital çağın gereksinimlerine cevap vermek üzere sürekli güncellenmektedir.

Eser sahipleri, mali ve manevi haklarını etkin biçimde kullanabilmek için FSEK'in sağladığı koruma mekanizmalarını iyi bilmeli ve gerektiğinde hukuki yollara başvurmalıdır. Hakların devri ve lisans işlemlerinde yazılı şekil şartına uyulması, ileride doğabilecek uyuşmazlıkların önlenmesi açısından kritik önem taşımaktadır.

Fikri Mülkiyet Hukuku Serisi 2 / 15
Fikri Mülkiyet Hukukuna Giriş Marka Hukuku

Bu çalışma yalnızca bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihatlarda meydana gelebilecek değişiklikler nedeniyle içerik zamanla geçerliliğini yitirebilir. İçeriğin somut olaylara uygulanması veya bu içeriğe dayanılarak alınan kararlar nedeniyle doğabilecek sonuçlardan sorumluluk kabul edilmez.