Fikri Mülkiyet Hukuki Koruma | Av. Ersan Çetin
TR EN DE

Hukuki Koruma Yolları

Fikri mülkiyet haklarının korunmasında başvurulabilecek hukuki yollar: tecavüzün ref'i davası, tecavüzün men'i davası, tazminat davaları, ihtiyati tedbir ve delil tespiti. ABD injunction sistemi, AB uygulamaları ve Türkiye HMK ile özel hükümlerinin karşılaştırmalı incelemesi.

Summary in English

Overview

This article examines the legal remedies available to intellectual property rights holders in Turkey. It covers various types of lawsuits, preliminary injunctions, evidence preservation procedures, and court jurisdiction, with comparative analysis of US, EU, and Turkish legal frameworks.

Key Points

  • Cessation Actions: Claims to stop ongoing infringement and restore the status quo ante, as regulated under SMK Article 149.
  • Prevention Actions: Preventive claims to stop threatened but not yet occurring infringements under SMK Article 150.
  • Damages: Compensation for actual damage, lost profits, or hypothetical license fees, plus moral damages under SMK Article 151.
  • Preliminary Injunctions: Temporary court orders to protect rights holders pending final judgment, under Turkish Civil Procedure Code Articles 389-399.
  • Statute of Limitations: 2 years from knowledge of infringement and infringer, 10 years absolute limitation for IP infringement claims.
Full article in Turkish below

Ueberblick

Dieser Artikel untersucht die Rechtsmittel, die Inhabern von Rechten des geistigen Eigentums in der Tuerkei zur Verfuegung stehen. Er behandelt verschiedene Klagearten, einstweilige Verfuegungen, Beweissicherungsverfahren und Gerichtszustaendigkeit mit vergleichender Analyse der US-, EU- und tuerkischen Rechtsrahmen.

Kernpunkte

  • Beseitigungsklagen: Ansprueche auf Beendigung laufender Verletzungen und Wiederherstellung des urspruenglichen Zustands gemaess SMK Artikel 149.
  • Unterlassungsklagen: Praeventive Ansprueche zur Verhinderung drohender, aber noch nicht eingetretener Verletzungen gemaess SMK Artikel 150.
  • Schadensersatz: Ersatz fuer tatsaechlichen Schaden, entgangenen Gewinn oder hypothetische Lizenzgebuehren sowie Schmerzensgeld gemaess SMK Artikel 151.
  • Einstweilige Verfuegungen: Vorlaeufige Gerichtsentscheidungen zum Schutz der Rechteinhaber bis zur endgueltigen Entscheidung nach Artikeln 389-399 der tuerkischen Zivilprozessordnung.
  • Verjaehrung: 2 Jahre ab Kenntnis der Verletzung und des Verletzers, 10 Jahre absolute Verjaehrungsfrist fuer IP-Verletzungsansprueche.
Vollstaendiger Artikel auf Tuerkisch unten

1. Giriş

Fikri mülkiyet haklarının ihlali halinde hak sahipleri, çeşitli hukuki koruma yollarına başvurabilir. Bu koruma yolları, ihlalin durdurulması, zararın tazmini ve gelecekteki ihlallerin önlenmesi amaçlarına hizmet eder. Türk hukukunda hem genel hükümler hem de özel düzenlemeler kapsamında geniş bir koruma imkanı mevcuttur.

Hukuki koruma yollarının etkin kullanımı, dava türünün doğru seçimi, ispat yükünün yönetimi ve sürelere riayet ile yakından ilişkilidir. Bu makalede, fikri mülkiyet ihlallerine karşı başvurulabilecek temel hukuki yollar, şartları ve uygulamadaki sorunlarıyla birlikte ele alınacaktır.

Karşılaştırmalı Hukuk
ABD: Preliminary injunction (ihtiyati tedbir) ve permanent injunction (kalıcı ihtiyat) sistemi uygulanır. eBay v. MercExchange (2006) kararı ile otomatik injunction yerine dört faktörlü test getirildi. Statutory damages (kanuni tazminat) ve treble damages (üç kat tazminat) mevcuttur.

AB: Enforcement Directive 2004/48/EC, tüm üye devletlerde asgari koruma standartları belirler. Injunction, damages, corrective measures ve right of information temel araçlardır. Provisional and precautionary measures öngörülmüştür.

Türkiye: SMK m.149-157 hukuki davaları, FSEK m.66-70 telif davalarını düzenler. HMK m.389-399 ihtiyati tedbir, m.400-405 delil tespiti hükümleri uygulanır. Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemeleri görevlidir.

2. Dava Türleri

Fikri mülkiyet ihlallerine karşı açılabilecek davalar, korunan hakkın türüne ve ihlalin niteliğine göre çeşitlilik gösterir. Temel dava türleri aşağıda açıklanmaktadır.

2.1. Tecavüzün Ref'i Davası

Tecavüzün ref'i davası, mevcut ihlal durumunun ortadan kaldırılması amacıyla açılır. Bu dava ile hak sahibi, ihlal oluşturan fiillerin durdurulmasını ve ihlal sonucu oluşan durumun eski hale getirilmesini talep edebilir.

SMK Madde 149 — Tecavüzün Ref'i Davası
"Sınai mülkiyet hakkı tecavüze uğrayan hak sahibi, mahkemeden aşağıdaki taleplerde bulunabilir:
  1. Fiilin tecavüz olup olmadığının tespiti
  2. Tecavüz fiillerinin durdurulması
  3. Tecavüz sonucu ortaya çıkan durumun ortadan kaldırılması
  4. Tecavüz oluşturan veya suç teşkil eden ürünler ile bunların üretiminde kullanılan araç ve gereçlerin toplanması veya imhası

2.2. Tecavüzün Men'i Davası

Tecavüzün men'i davası, henüz gerçekleşmemiş ancak gerçekleşme tehlikesi bulunan ihlallerin önlenmesi amacıyla açılır. Önleyici nitelikte bir dava türüdür ve ihlalin fiilen başlamasını beklemeye gerek yoktur.

SMK Madde 150 — Tecavüzün Men'i Davası
"Sınai mülkiyet hakkına tecavüz sayılabilecek fiillerin işlenmesi ihtimali bulunan hallerde, hak sahibi bu fiillerin önlenmesini talep edebilir. Davacının, tecavüz tehlikesinin varlığını ispat etmesi gerekir."

2.3. Tazminat Davaları

Tazminat davaları, ihlal nedeniyle uğranılan maddi ve manevi zararların tazmini amacıyla açılır. Maddi tazminat, fiili zarar ve yoksun kalınan kazancı; manevi tazminat ise kişilik haklarına verilen zararı kapsar.

Tazminat Türü Kapsam İspat Yükü
Fiili Zarar Doğrudan uğranılan kayıp Davacı ispat eder
Yoksun Kalınan Kazanç Elde edilmesi muhtemel gelir Olağan akış ölçütü
Lisans Bedeli Varsayımsal lisans ücreti Emsal lisanslar
Manevi Tazminat Kişilik değerlerine zarar Hakkaniyete göre
SMK Madde 151 — Tazminat
"Sınai mülkiyet hakkına tecavüz eden kişi, hak sahibinin zararını tazmin etmekle yükümlüdür. Zarar miktarı, aşağıdaki kriterlerden biri seçilerek hesaplanabilir:
  • Hak sahibinin uğradığı zarar ile yoksun kaldığı kazanç
  • Tecavüz edenin elde ettiği kazanç
  • Tecavüz edenin lisans almış olması halinde ödemesi gereken bedel

3. İhtiyati Tedbir

İhtiyati tedbir, dava sonuçlanmadan önce hak sahibinin korunması için verilen geçici nitelikte mahkeme kararlarıdır. Fikri mülkiyet davalarında ihtiyati tedbir, ihlalin devamının önlenmesi ve delillerin korunması için kritik öneme sahiptir.

HMK Madde 389 — İhtiyati Tedbirin Şartları
"Mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da tamamen imkansız hale geleceğinden veya gecikme sebebiyle bir sakıncanın yahut ciddi bir zararın doğacağından endişe edilmesi hallerinde, uyuşmazlık konusu hakkında ihtiyati tedbir kararı verilebilir."
İhtiyati Tedbir Türü Amacı Uygulanma Alanı
Üretim/Satış Yasağı İhlal fiillerinin durdurulması Marka, patent, tasarım
El Koyma İhlal ürünlerinin muhafazası Tüm fikri mülkiyet hakları
İçerik Kaldırma Dijital içeriğin erişime kapatılması Telif, marka
Teminat Olası zararın güvence altına alınması Tazminat davaları

3.1. İhtiyati Tedbir Şartları

İhtiyati tedbir kararı verilebilmesi için yaklaşık ispat yeterlidir. Talep eden, hakkının varlığını ve tehlikenin bulunduğunu yaklaşık olarak ispat etmelidir. Mahkeme, karşı tarafı dinlemeden de karar verebilir (ex parte).

Karşılaştırmalı Hukuk - İhtiyati Tedbir
ABD: Preliminary injunction için dört faktörlü test uygulanır: (1) Success on the merits, (2) Irreparable harm, (3) Balance of hardships, (4) Public interest. TRO (Temporary Restraining Order) acil durumlarda verilir.

AB: Enforcement Directive m.9, provisional and precautionary measures öngörür. Interlocutory injunction, freezing order ve search order temel araçlardır.

Türkiye: HMK m.389-399 genel hükümler yanında, SMK m.159 özel düzenleme içerir. Karşı taraf dinlenmeden karar verilebilir, teminat genellikle istenir.

4. Delil Tespiti

Delil tespiti, ileride açılacak veya görülmekte olan davada kullanılacak delillerin önceden güvence altına alınması amacıyla başvurulan yoldur. Fikri mülkiyet davalarında delillerin kaybolma veya değiştirilme riski yüksek olduğundan delil tespiti sıklıkla kullanılır.

HMK Madde 400 — Delil Tespitinin Konusu
"Taraflardan her biri, görülmekte olan bir davada henüz inceleme sırası gelmemiş yahut ileride açacağı davada ileri süreceği bir vakıanın tespiti amacıyla delil tespiti isteyebilir."
Delil Tespiti Yöntemi Uygulama Alanı Özellikler
Bilirkişi İncelemesi Teknik konular, benzerlik Uzman görüşü alınır
Keşif Üretim tesisi, depo Yerinde inceleme
Belge İncelemesi Fatura, sipariş, yazışma Ticari kayıtlar
Tanık Dinleme Olayın aydınlatılması Sınırlı ispat gücü

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme

Fikri mülkiyet davalarında görevli mahkeme, davanın türüne göre belirlenir. Hukuk davaları için Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi, ceza davaları için Fikri ve Sınai Haklar Ceza Mahkemesi görevlidir. Bu mahkemelerin bulunmadığı yerlerde Asliye Hukuk/Ceza Mahkemeleri görevlidir.

Dava Türü Görevli Mahkeme Yetkili Mahkeme
SMK Davaları Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mah. Davalı yerleşim yeri, ihlal yeri
FSEK Davaları Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mah. Davalı yerleşim yeri, ihlal yeri
Hükümsüzlük Davaları Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mah. TÜRKPATENT merkezi (Ankara)
Ceza Davaları Fikri ve Sınai Haklar Ceza Mah. Suçun işlendiği yer

6. Zamanaşımı

Fikri mülkiyet davalarında zamanaşımı süreleri, dava türüne ve korunan hakka göre farklılık gösterir. Zamanaşımının geçmesi, dava hakkının kaybına neden olur.

SMK Madde 157 — Zamanaşımı
"Bu Kanunda öngörülen davalarda, dava hakkı, fiilin ve failin öğrenildiği tarihten itibaren iki yıl, her halde fiilin işlendiği tarihten itibaren on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar."
Dava Türü Öğrenmeden İtibaren Her Halde
SMK Tecavüz Davaları 2 yıl 10 yıl
FSEK Tazminat Davaları 2 yıl 10 yıl
Hükümsüzlük Davaları Süresiz Süresiz
Manevi Tazminat 1 yıl (TBK) 10 yıl

7. Yargılama Usulü

Fikri mülkiyet davalarında yazılı yargılama usulü uygulanır. Davanın karmaşık teknik konular içermesi nedeniyle bilirkişi incelemesi sıklıkla başvurulan bir delil aracıdır.

7.1. Bilirkişi İncelemesi

Fikri mülkiyet davalarında bilirkişi incelemesi kritik öneme sahiptir. Patent davalarında teknik uzmanlar, marka davalarında pazarlama uzmanları, telif davalarında ilgili sanat dalından uzmanlar bilirkişi olarak görevlendirilebilir.

7.2. İspat Yükü

Kural olarak ispat yükü davacıya aittir. Ancak bazı durumlarda ispat yükü yer değiştirebilir. Örneğin, usul patentlerinde ürünün başka bir usulle üretildiğini ispat yükü davalıdadır (SMK m.141/5).

8. Sonuç

Fikri mülkiyet haklarının etkin korunması, doğru hukuki yolun seçilmesi ve usul kurallarına riayet ile mümkündür. İhtiyati tedbir ve delil tespiti mekanizmaları, dava öncesi koruma sağlarken; tecavüz ve tazminat davaları kalıcı çözümler sunar.

Hak sahiplerinin, ihlalle karşılaştıklarında vakit kaybetmeden hukuki yollara başvurması ve zamanaşımı sürelerini takip etmesi büyük önem taşır. Uzman avukat desteği, hem strateji belirleme hem de teknik hukuki süreçlerin yönetimi açısından kritik rol oynar.

Sonraki makalede, fikri mülkiyet ihlallerine uygulanan cezai yaptırımlar ele alınacaktır.

Fikri Mülkiyet Hukuku Serisi 12 / 15
Fikri Mülkiyet İhlalleri Cezai Yaptırımlar

Bu çalışma yalnızca bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihatlarda meydana gelebilecek değişiklikler nedeniyle içerik zamanla geçerliliğini yitirebilir. İçeriğin somut olaylara uygulanması veya bu içeriğe dayanılarak alınan kararlar nedeniyle doğabilecek sonuçlardan sorumluluk kabul edilmez.