Fikri Mülkiyet Hukukuna Giriş | Av. Ersan Çetin
TR EN DE

Fikri Mülkiyet Hukukuna Giriş

Fikri mülkiyet hukukunun temel kavramları, telif hakları ve sınai mülkiyet hakları ayrımı, 5846 sayılı FSEK ve 6769 sayılı SMK çerçevesi. WIPO, TRIPS Anlaşması ve AB düzenlemeleri ile karşılaştırmalı kapsamlı inceleme.

Summary in English

Overview

This article provides a comprehensive introduction to intellectual property law in Turkey, covering copyright under Law No. 5846 (FSEK) and industrial property rights under Law No. 6769 (SMK). It examines the fundamental distinction between these two branches of IP law and their international context.

Key Points

  • IP Classification: Intellectual property rights are divided into copyright (automatic protection for creative works) and industrial property rights (requiring registration).
  • Copyright (FSEK): Protects literary, musical, artistic, and cinematographic works. Protection lasts for the author's lifetime plus 70 years without registration requirement.
  • Industrial Property (SMK): Covers trademarks (10 years, renewable), patents (20 years), utility models (10 years), and industrial designs (5 years, extendable to 25).
  • International Framework: Turkey is party to Paris Convention, Bern Convention, TRIPS Agreement, and European Patent Convention.
  • TURKPATENT: The Turkish Patent and Trademark Office handles registration and administration of industrial property rights.
Full article in Turkish below

Überblick

Dieser Artikel bietet eine umfassende Einführung in das Recht des geistigen Eigentums in der Türkei und behandelt das Urheberrecht nach Gesetz Nr. 5846 (FSEK) sowie gewerbliche Schutzrechte nach Gesetz Nr. 6769 (SMK). Er untersucht die grundlegende Unterscheidung zwischen diesen beiden Zweigen des IP-Rechts und ihren internationalen Kontext.

Kernpunkte

  • IP-Klassifizierung: Geistige Eigentumsrechte werden in Urheberrechte (automatischer Schutz für kreative Werke) und gewerbliche Schutzrechte (erfordern Registrierung) unterteilt.
  • Urheberrecht (FSEK): Schützt literarische, musikalische, künstlerische und filmische Werke. Der Schutz dauert das Leben des Urhebers plus 70 Jahre ohne Registrierungspflicht.
  • Gewerbliche Schutzrechte (SMK): Umfasst Marken (10 Jahre, verlängerbar), Patente (20 Jahre), Gebrauchsmuster (10 Jahre) und Geschmacksmuster (5 Jahre, auf 25 erweiterbar).
  • Internationaler Rahmen: Die Türkei ist Vertragspartei der Pariser Verbandsübereinkunft, der Berner Übereinkunft, des TRIPS-Abkommens und des Europäischen Patentübereinkommens.
  • TÜRKPATENT: Das Türkische Patent- und Markenamt ist für die Registrierung und Verwaltung gewerblicher Schutzrechte zuständig.
Vollständiger Artikel auf Türkisch unten

1. Giriş

Fikri mülkiyet hukuku, insan zihninin yaratıcı ürünlerini koruyan hukuk dalıdır. Bu koruma, eser sahiplerinin ve buluş sahiplerinin haklarını güvence altına alarak yaratıcılığı teşvik etmeyi, teknolojik gelişmeyi desteklemeyi ve kültürel zenginliği artırmayı amaçlar.

Fikri mülkiyet hakları, maddi olmayan (gayri maddi) varlıklar üzerindeki hakları ifade eder. Mülkiyet hakkının konusu somut bir eşya değil, fikri bir üründür. Bu nedenle fikri mülkiyet, klasik mülkiyet kavramından farklı özelliklere sahiptir ve özel düzenlemeler gerektirir.

Karşılaştırmalı Hukuk
ABD: Copyright Act of 1976 (telif), Patent Act (35 U.S.C.) ve Lanham Act (marka) temel düzenlemelerdir. USPTO patent ve marka, Copyright Office telif tescili yapar. Fair use doktrini geniş yorumlanır.

AB: Direktifler ile uyumlaştırma sağlanır. 2019/790 sayılı Dijital Tek Pazar Direktifi, 2015/2436 Marka Direktifi, Unitary Patent sistemi temel düzenlemelerdir. EUIPO marka ve tasarım tescili yapar.

Almanya: UrhG (Urheberrechtsgesetz - Telif), PatG (Patentgesetz - Patent), MarkenG (Markengesetz - Marka) temel kanunlardır. DPMA (Deutsches Patent- und Markenamt) tescil kurumudur.

Türkiye: 5846 sayılı FSEK (telif hakları), 6769 sayılı SMK (sınai mülkiyet). TÜRKPATENT tescil ve denetim kurumudur. AB ve TRIPS ile uyumlu düzenleme yapılmıştır.

2. Fikri Mülkiyet Haklarının Sınıflandırılması

Fikri mülkiyet hakları geleneksel olarak iki ana kategoriye ayrılır: telif hakları (eser sahipliği hakları) ve sınai mülkiyet hakları. Bu ayrım, korunan hakkın niteliği, koruma süresi ve tescil gerekliliği bakımından önemli farklılıklar içerir.

Kriter Telif Hakları Sınai Mülkiyet Hakları
Yasal Dayanak 5846 sayılı FSEK 6769 sayılı SMK
Tescil Zorunlu değil (otomatik koruma) Zorunlu (TÜRKPATENT)
Koruma Süresi Eser sahibinin ömrü + 70 yıl Hakka göre değişir (10-20 yıl)
Koruma Konusu İfade, biçim (fikir değil) Teknik çözüm, ayırt edici işaret
Örnek Kitap, müzik, film, yazılım Patent, marka, tasarım

2.1. Telif Hakları (Eser Sahipliği Hakları)

Telif hakları, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) ile düzenlenir. Eser, sahibinin özelliklerini taşıyan, ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri olarak sayılan her türlü fikir ve sanat ürünüdür.

FSEK Madde 1/B — Eser Tanımı
"Eser: Sahibinin hususiyetini taşıyan ve ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri olarak sayılan her nevi fikir ve sanat mahsullerini ifade eder."
Eser Türü Tanım Örnekler
İlim ve Edebiyat Eserleri Dil ve yazı ile ifade edilen eserler Roman, şiir, makale, bilgisayar programı
Musiki Eserleri Her türlü sözlü ve sözsüz besteler Şarkı, senfoni, cıngıl
Güzel Sanat Eserleri Estetik değere sahip sanat eserleri Tablo, heykel, fotoğraf, mimari eser
Sinema Eserleri Görüntü ve ses kayıtları Film, belgesel, animasyon

2.2. Sınai Mülkiyet Hakları

Sınai mülkiyet hakları, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) ile düzenlenir. Bu haklar, sanayide ve ticarette kullanılan yaratıcı ürünleri ve ayırt edici işaretleri korur.

SMK Madde 1 — Amaç ve Kapsam
"Bu Kanunun amacı; marka, coğrafi işaret, tasarım, patent, faydalı model ile geleneksel ürün adlarına ilişkin hakların korunması ve bu suretle teknolojik, ekonomik ve sosyal ilerlemenin gerçekleştirilmesine katkı sağlamaktır."
Sınai Hak Koruma Konusu Koruma Süresi
Marka Ayırt edici işaret 10 yıl (süresiz yenilenebilir)
Patent Buluş (teknik çözüm) 20 yıl
Faydalı Model Küçük buluş 10 yıl
Endüstriyel Tasarım Görünüm özellikleri 5 yıl (25 yıla kadar yenilenebilir)
Coğrafi İşaret Menşe veya mahreç işareti Süresiz

3. Yasal Çerçeve

Türkiye'de fikri mülkiyet hukuku, temel olarak iki ana kanun etrafında şekillenir: telif hakları için FSEK ve sınai mülkiyet hakları için SMK. Bu kanunlar, uluslararası sözleşmeler ve AB direktifleri ile uyumlu olarak hazırlanmıştır.

3.1. Ulusal Mevzuat

Düzenleme Konu Yürürlük
5846 sayılı FSEK Telif hakları 1951 (güncellemelerle)
6769 sayılı SMK Sınai mülkiyet 10.01.2017
5147 sayılı Kanun Entegre devre topoğrafyaları 2004
5042 sayılı Kanun Yeni bitki çeşitleri 2004

3.2. Uluslararası Sözleşmeler

TRIPS Anlaşması — Fikri Mülkiyetin Ticaretle Bağlantılı Yönleri
"Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) bünyesinde 1995 yılında yürürlüğe giren TRIPS Anlaşması, fikri mülkiyet haklarının korunmasında asgari standartları belirler. Türkiye, DTÖ üyesi olarak TRIPS yükümlülüklerini yerine getirmekle mükelleftir."
Sözleşme Kurum Konu
Paris Sözleşmesi (1883) WIPO Sınai mülkiyetin korunması
Bern Sözleşmesi (1886) WIPO Edebi ve sanatsal eserlerin korunması
TRIPS Anlaşması (1995) DTÖ Fikri mülkiyet asgari standartları
Patent İşbirliği Antlaşması (PCT) WIPO Uluslararası patent başvurusu
Madrid Protokolü WIPO Uluslararası marka tescili
Avrupa Patent Sözleşmesi EPO Avrupa patenti

4. TÜRKPATENT

Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT), sınai mülkiyet haklarının tescili, korunması ve bu alanda politika belirlenmesinden sorumlu kamu kurumudur. 5000 sayılı Kanun ile kurulan kurum, 6769 sayılı SMK çerçevesinde görevlerini yürütür.

TÜRKPATENT'in Görevleri
Tescil: Marka, patent, faydalı model, tasarım ve coğrafi işaret tescili

İnceleme: Başvuruların şekli ve esasa ilişkin incelemesi

Sicil Tutma: Sınai mülkiyet sicillerinin tutulması

Bilgilendirme: Kamuoyunun sınai mülkiyet konusunda bilgilendirilmesi

Uluslararası İşlemler: PCT, Madrid ve Lahey sistemi başvuruları

5. Fikri Mülkiyet Haklarının Özellikleri

5.1. Mutlak Hak Niteliği

Fikri mülkiyet hakları, herkese karşı ileri sürülebilen mutlak haklardandır. Hak sahibi, üçüncü kişilerin izinsiz kullanımını yasaklayabilir ve ihlal halinde hukuki yollara başvurabilir.

5.2. Süreyle Sınırlılık

Fikri mülkiyet hakları, kural olarak belirli bir süre ile sınırlıdır. Koruma süresi sona erdiğinde, korunan ürün veya işaret kamuya mal olur ve herkes tarafından serbestçe kullanılabilir hale gelir.

5.3. Ülkesellik İlkesi

Fikri mülkiyet hakları, tescil edildiği veya koruma sağlandığı ülke sınırları içinde geçerlidir. Uluslararası koruma için her ülkede ayrı tescil veya uluslararası tescil sistemlerinden yararlanılması gerekir.

Özellik Açıklama İstisna
Mutlak Hak Herkese karşı ileri sürülebilir Tükenme, zorunlu lisans
Süreyle Sınırlı Belirli koruma süresi Marka (süresiz yenilenebilir)
Ülkesel Koruma ülke sınırlı Uluslararası anlaşmalar
Devredilebilir Kısmen veya tamamen devredilebilir Manevi haklar (telif)

6. Fikri Mülkiyet ve Ekonomi

Fikri mülkiyet hakları, modern ekonominin temel yapı taşlarından biridir. Ar-Ge yatırımlarının korunması, marka değerinin oluşturulması ve yaratıcı endüstrilerin gelişmesi için etkin bir fikri mülkiyet koruması zorunludur.

Ekonomik Önemi
Yenilik Teşviki: Patent koruması, Ar-Ge yatırımlarının geri dönüşünü sağlar

Marka Değeri: Tescilli markalar, şirket değerinin önemli bölümünü oluşturur

Teknoloji Transferi: Lisans anlaşmaları ile teknoloji ve know-how aktarımı

Yaratıcı Endüstriler: Telif hakları, kültür endüstrilerinin temelini oluşturur

Rekabet Avantajı: Fikri mülkiyet portföyü, pazar pozisyonunu güçlendirir

7. Fikri Mülkiyet İhlalleri

Fikri mülkiyet haklarının ihlali halinde hak sahibi, hukuk ve ceza davaları yoluyla haklarını koruyabilir. İhlal türleri ve yaptırımlar, korunan hakkın niteliğine göre farklılık gösterir.

İhlal Türü Hukuki Yaptırım Cezai Yaptırım
Telif Hakkı İhlali Tecavüzün ref'i, tazminat 1-5 yıl hapis (FSEK m.71)
Marka İhlali Tecavüzün ref'i, tazminat 1-3 yıl hapis (SMK m.30)
Patent İhlali Tecavüzün ref'i, tazminat 1-4 yıl hapis (SMK m.141)
Tasarım İhlali Tecavüzün ref'i, tazminat 1-4 yıl hapis (SMK m.81)

8. Dijital Çağda Fikri Mülkiyet

Dijital teknolojiler ve internet, fikri mülkiyet hukukunda yeni sorunlar ve düzenleme ihtiyaçları ortaya çıkarmıştır. Dijital kopyalama, çevrimiçi korsan yayın ve yapay zeka ile üretilen içerikler güncel tartışma konularıdır.

FSEK Ek Madde 4 — Dijital İletim
"Eser sahipleri, eserlerinin dijital iletim de dahil olmak üzere her türlü işaret, ses ve/veya görüntü nakline yarayan araçlarla yayınlanmasına izin vermek veya yasaklamak hakkına sahiptir."

9. Sonuç

Fikri mülkiyet hukuku, yaratıcılığın ve yeniliğin korunması için temel bir hukuki çerçeve sunmaktadır. Türkiye, FSEK ve SMK ile AB ve uluslararası standartlara uygun bir düzenleme sistemine sahiptir.

Bu serinin devamında, telif hakları, marka, patent, faydalı model, endüstriyel tasarım, coğrafi işaretler, lisans ve devir işlemleri, ihlaller ve koruma yolları ayrıntılı olarak incelenecektir.

Fikri Mülkiyet Hukuku Serisi 1 / 15
Telif Hakları (FSEK)

Bu çalışma yalnızca bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihatlarda meydana gelebilecek değişiklikler nedeniyle içerik zamanla geçerliliğini yitirebilir. İçeriğin somut olaylara uygulanması veya bu içeriğe dayanılarak alınan kararlar nedeniyle doğabilecek sonuçlardan sorumluluk kabul edilmez.