Endüstriyel Tasarım Hukuku | Av. Ersan Çetin
TR EN DE

Endüstriyel Tasarım

Endüstriyel tasarım hukukunun temel kavramları, tescilli ve tescilsiz tasarım koruması, yenilik ve ayırt edicilik şartları, tescil süreci ve koruma kapsamı. 6769 sayılı SMK hükümleri ile AB Community Design ve ABD Design Patent sistemlerinin karşılaştırmalı incelemesi.

Summary in English

Overview

This article examines industrial design law under Turkish Industrial Property Code No. 6769 (SMK). Industrial design refers to the appearance of a product or part of it, resulting from features such as lines, contours, colors, shape, texture, materials, or ornamentation.

Key Points

  • Definition: Industrial design protects the visual appearance of products, independent of their technical function. Protection covers aesthetic features derived from lines, shapes, colors, textures, and materials.
  • Protection Types: Registered designs offer 25 years of protection (5+5+5+5+5), while unregistered designs provide 3 years of protection from first public disclosure.
  • Requirements: Designs must be novel (not identical to any prior design) and have individual character (creating a different overall impression on the informed user).
  • Exclusions: Technical function features, must-fit features for mechanical connection, and designs contrary to public order are excluded from protection.
  • International Systems: EU Community Design (EUIPO) and US Design Patent (USPTO) provide alternative protection mechanisms with different requirements and durations.
Full article in Turkish below

Überblick

Dieser Artikel untersucht das Geschmacksmusterrecht nach dem türkischen Gesetz über gewerbliches Eigentum Nr. 6769 (SMK). Ein Geschmacksmuster bezieht sich auf das Erscheinungsbild eines Erzeugnisses oder eines Teils davon, das sich aus Merkmalen wie Linien, Konturen, Farben, Gestalt, Oberflächenstruktur, Werkstoffen oder Verzierung ergibt.

Kernpunkte

  • Definition: Das Geschmacksmuster schützt das visuelle Erscheinungsbild von Produkten, unabhängig von ihrer technischen Funktion. Der Schutz umfasst ästhetische Merkmale aus Linien, Formen, Farben, Texturen und Materialien.
  • Schutzarten: Eingetragene Geschmacksmuster bieten 25 Jahre Schutz (5+5+5+5+5), während nicht eingetragene Geschmacksmuster 3 Jahre Schutz ab der ersten öffentlichen Offenbarung gewähren.
  • Voraussetzungen: Geschmacksmuster müssen neu sein (nicht identisch mit einem früheren Geschmacksmuster) und Eigenart haben (einen anderen Gesamteindruck beim informierten Benutzer hervorrufen).
  • Ausschlüsse: Technische Funktionsmerkmale, Must-fit-Merkmale für mechanische Verbindungen und Geschmacksmuster, die gegen die öffentliche Ordnung verstoßen, sind vom Schutz ausgeschlossen.
  • Internationale Systeme: Das EU-Gemeinschaftsgeschmacksmuster (EUIPO) und das US-Design-Patent (USPTO) bieten alternative Schutzmechanismen mit unterschiedlichen Anforderungen und Laufzeiten.
Vollständiger Artikel auf Türkisch unten

1. Giriş

Endüstriyel tasarım, bir ürünün tamamının veya bir parçasının görünümüdür. Bu görünüm; çizgi, şekil, biçim, renk, doku, malzeme veya esneklik gibi özelliklerden ya da bunların birleşiminden oluşur. Tasarım koruması, ürünlerin estetik değerini ve görsel özgünlüğünü koruyarak yaratıcılığı teşvik eder.

Endüstriyel tasarım hukuku, sınai mülkiyet haklarının önemli bir dalını oluşturur. Türkiye'de 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) ile düzenlenen bu alan, ürünlerin fonksiyonundan bağımsız olarak görsel özelliklerini koruma altına alır. Tasarım koruması, özellikle tüketici ürünleri, moda, mobilya, elektronik ve otomotiv sektörlerinde kritik öneme sahiptir.

Karşılaştırmalı Hukuk
ABD: Design Patent (35 U.S.C. 171) ile koruma sağlanır. USPTO'ya başvuru yapılır, inceleme süreci sonunda 15 yıl koruma verilir. Tescilsiz tasarım koruması bulunmaz, ancak trade dress doktrini sınırlı koruma sağlayabilir.

AB: Community Design Regulation (6/2002) ile tescilli ve tescilsiz tasarım koruması sağlanır. EUIPO'ya yapılan tek başvuru ile 27 üye ülkede koruma elde edilir. Tescilli tasarım 25 yıla kadar, tescilsiz tasarım 3 yıl korunur.

Almanya: Designgesetz (DesignG) ulusal düzenlemeyi içerir. DPMA (Deutsches Patent- und Markenamt) tescil yapar. AB Community Design ile paralel koruma mümkündür.

Türkiye: 6769 sayılı SMK m.55-75 tasarım hükümlerini içerir. TÜRKPATENT tescil yapar. Tescilli tasarım 5+5+5+5+5=25 yıl, tescilsiz tasarım 3 yıl korunur.

2. Tasarım Kavramı ve Türleri

Tasarım, bir ürünün görünümünü ifade eder. SMK'ya göre tasarım, ürünün tamamı veya bir parçasının ya da üzerindeki süslemenin çizgi, şekil, biçim, renk, malzeme veya esneklik gibi özelliklerinden kaynaklanan görünümüdür.

SMK Madde 55 — Tasarım Tanımı
"(1) Tasarım, ürünün tamamı veya bir parçasının ya da üzerindeki süslemenin çizgi, şekil, biçim, renk, malzeme veya esneklik gibi özelliklerinden kaynaklanan görünümüdür.

(2) Ürün, bilgisayar programları hariç olmak üzere, endüstriyel yolla veya elle üretilen herhangi bir nesneyi ifade eder."

2.1. Tescilli Tasarım

Tescilli tasarım, TÜRKPATENT'e başvuru yapılarak sicile kaydedilen ve bu sayede münhasır koruma elde edilen tasarımdır. Tescil, tasarım sahibine rakiplerine karşı güçlü bir hukuki koruma sağlar.

Özellik Tescilli Tasarım Tescilsiz Tasarım
Koruma Başlangıcı Başvuru tarihi Kamuya sunulma tarihi
Koruma Süresi 5 yıl (25 yıla kadar yenilenebilir) 3 yıl (yenilenemez)
Koruma Kapsamı Bilinçli taklit + bağımsız yaratım Yalnızca bilinçli taklit
İspat Yükü Sicil kaydı karine Kamuya sunulma ispatı gerekli
Tescil Maliyeti Başvuru ve yenileme ücretleri Masrafsız

2.2. Tescilsiz Tasarım

Tescilsiz tasarım, herhangi bir tescil işlemi yapılmaksızın, tasarımın Türkiye'de kamuya ilk sunulduğu tarihten itibaren üç yıl süreyle korunan tasarımdır. Bu koruma yalnızca bilinçli taklide karşı geçerlidir.

SMK Madde 56 — Tescilsiz Tasarımın Korunması
"(1) Tescilsiz tasarım, yeni ve ayırt edici niteliğe sahip olması şartıyla tasarımın Türkiye'de kamuya ilk sunulduğu tarihten itibaren üç yıl süreyle korunur.

(2) Tescilsiz tasarım hakkı, yalnızca korunan tasarımın bilinçli olarak taklit edilmesi halinde kullanılabilir."

3. Koruma Şartları

Bir tasarımın korunabilmesi için yenilik ve ayırt edici nitelik şartlarını birlikte taşıması gerekir. Bu şartlar, tasarımın özgün bir yaratım olduğunu ve piyasadaki mevcut tasarımlardan farklılaştığını ortaya koyar.

3.1. Yenilik Şartı

Bir tasarım, aynısı daha önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmamışsa yeni kabul edilir. Yenilik değerlendirmesinde, önemsiz ayrıntılarda farklılık gösteren tasarımlar aynı sayılır.

SMK Madde 57 — Yenilik
"(1) Bir tasarım, aynısı; tescilli tasarım için başvuru veya rüçhan tarihinden önce, tescilsiz tasarım için tasarımın kamuya ilk sunulduğu tarihten önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmamış ise yeni kabul edilir.

(2) Yalnızca küçük ayrıntılarda farklılık gösteren tasarımlar aynı kabul edilir."

3.2. Ayırt Edici Nitelik

Tasarımın ayırt edici niteliğe sahip olması, bilgilenmiş kullanıcı üzerinde yarattığı genel izlenimin farklı olması anlamına gelir. Bu değerlendirmede tasarımcının tasarımı geliştirmedeki özgürlük derecesi dikkate alınır.

SMK Madde 58 — Ayırt Edici Nitelik
"(1) Bir tasarımın bilgilenmiş kullanıcı üzerinde yarattığı genel izlenim, başvuru veya rüçhan tarihinden ya da kamuya sunulma tarihinden önce kamuya sunulmuş herhangi bir tasarımın aynı kullanıcı üzerinde yarattığı genel izlenimden farklı ise bu tasarım ayırt edici niteliğe sahip kabul edilir.

(2) Ayırt edici niteliğin değerlendirilmesinde tasarımcının tasarımı geliştirmede sahip olduğu özgürlük derecesi dikkate alınır."
Kriter Yenilik Ayırt Edici Nitelik
Karşılaştırma Aynı tasarım var mı? Genel izlenim farklı mı?
Referans Kişi - Bilgilenmiş kullanıcı
Değerlendirme Kapsamı Birebir aynılık Bütüncül genel izlenim
Tolerans Küçük ayrıntılar dikkate alınmaz Tasarımcı özgürlük derecesi

4. Koruma Dışı Haller

SMK, belirli özelliklerin tasarım koruması dışında tutulmasını öngörmüştür. Bu istisnalar, işlevsel özelliklerin korunmasını ve interoperabilite gereksinimlerini kapsar.

SMK Madde 59 — Koruma Dışı Tasarımlar
Aşağıdaki özellikler tasarım korumasından yararlanamaz:
  • Ürünün teknik fonksiyonunun zorunlu kıldığı görünüm özellikleri
  • Ürünün, başka bir ürüne mekanik olarak bağlanması için gerekli görünüm özellikleri (modüler sistemler hariç)
  • Kamu düzeni veya genel ahlaka aykırı tasarımlar

5. Tescil Süreci

Tasarım tescili, TÜRKPATENT'e yapılan başvuru ile başlar. Başvuru, şekli incelemeden geçtikten sonra tescil edilir ve Resmi Marka Bülteni'nde yayımlanır.

5.1. Başvuru Aşamaları

Aşama Süre İşlem
1. Başvuru - Başvuru formu, tasarım görselleri, ücret
2. Şekli İnceleme 1-2 ay Evrak kontrolü, eksiklik bildirimi
3. Tescil - Sicile kayıt, belge düzenleme
4. Yayın - Resmi Bültende ilan

5.2. Çoklu Başvuru

Aynı Locarno sınıfına ait birden fazla tasarım, tek bir başvuru ile tescil ettirilebilir. Bu imkan, özellikle koleksiyon halinde sunulan ürünler için önemli maliyet avantajı sağlar.

SMK Madde 64 — Çoklu Başvuru
"(1) Locarno Anlaşması'na göre aynı sınıfta yer alan birden fazla tasarım, tek bir başvuruya konu edilebilir. Bu başvuruya çoklu başvuru denir.

(2) Çoklu başvuruda yer alan her bir tasarım, bağımsız olarak değerlendirilir, korunur, devredilir veya lisans verilebilir."

6. Koruma Süresi ve Yenileme

Tescilli tasarımın koruma süresi başvuru tarihinden itibaren beş yıldır. Bu süre, beşer yıllık dönemler halinde toplam yirmi beş yıla kadar uzatılabilir.

Dönem Koruma Yılı Yenileme İşlemi
1. Dönem 0-5 yıl Başvuru ile otomatik
2. Dönem 5-10 yıl Yenileme ücreti
3. Dönem 10-15 yıl Yenileme ücreti
4. Dönem 15-20 yıl Yenileme ücreti
5. Dönem 20-25 yıl Yenileme ücreti (son dönem)

7. Tasarım Sahibinin Hakları

Tasarım sahibi, tasarımın kullanılması konusunda münhasır hakka sahiptir. Bu hak, tasarımın veya tasarımın uygulandığı ürünün üretilmesi, piyasaya sunulması, satılması, ithal edilmesi ve bu amaçlarla elde bulundurulmasını kapsar.

SMK Madde 70 — Tasarımdan Doğan Haklar
"(1) Tasarım hakkı sahibi, üçüncü kişilerin izni olmadan tasarımın aynısını veya genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzerini kullanmalarını önleme hakkına sahiptir.

(2) Kullanım; tasarımın veya tasarımın uygulandığı ürünün üretimini, piyasaya sürülmesini, satışını, ithalini, ihracını, ticari amaçlı kullanımını veya bu amaçlarla elde bulundurulmasını kapsar."

8. Tasarım Hakkının Sınırları

Tasarım hakkı mutlak olmayıp, bazı istisnai durumlarda üçüncü kişilerin kullanımına izin verilir. Bu sınırlamalar, kamusal yarar ve adil kullanım dengesi gözetilerek belirlenmiştir.

İstisna Açıklama
Özel Amaçlı Kullanım Ticari amaç taşımayan bireysel kullanım
Deneme Amaçlı Kullanım Deneysel veya araştırma amaçlı kullanım
Eğitim Amaçlı Kullanım Öğretim amacıyla kaynak göstererek kullanım
Yedek Parça Onarım amacıyla yedek parça üretimi (must-fit)
Ön Kullanım Hakkı Başvurudan önce iyi niyetli kullanım

9. Tasarım Hakkına Tecavüz

Tasarım hakkına tecavüz halinde, hak sahibi çeşitli hukuki yollara başvurabilir. Tecavüzün tespiti, durdurulması, önlenmesi, kaldırılması ve tazminat talepleri bu haklar arasındadır.

SMK Madde 81 — Cezai Hükümler
"(1) Başkasına ait tescilli bir tasarımı, tasarım hakkı sahibinin izni olmaksızın taklit eden kişi, bir yıldan dört yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

(2) Tescilli tasarım taklit edilerek üretilmiş ürünleri satan, dağıtan veya ticari amaçla bulunduran kişi, aynı cezaya çarptırılır."

10. Uluslararası Koruma

Tasarımların uluslararası korunması için çeşitli sistemler mevcuttur. Lahey Anlaşması, tek başvuru ile birden fazla ülkede koruma elde edilmesini sağlar.

Sistem Kurum Kapsam
Lahey Anlaşması WIPO 70+ ülke ve kuruluş
AB Community Design EUIPO 27 AB üye ülkesi
Ulusal Tescil Her ülke ofisi Tescil yapılan ülke

11. Sonuç

Endüstriyel tasarım koruması, ürünlerin estetik değerini ve görsel özgünlüğünü güvence altına alan önemli bir fikri mülkiyet hakkıdır. Türkiye'de SMK ile düzenlenen bu alan, tescilli ve tescilsiz tasarım koruması sunarak farklı ihtiyaçlara cevap vermektedir.

Tasarım tescili, rakiplere karşı güçlü bir koruma sağlar ve ticari değer yaratır. Özellikle tüketici ürünleri, moda ve teknoloji sektörlerinde faaliyet gösteren işletmelerin tasarım portföylerini etkin biçimde yönetmeleri rekabet avantajı açısından kritik önem taşımaktadır.

Fikri Mülkiyet Hukuku Serisi 6 / 15
Faydalı Model Coğrafi İşaretler

Bu çalışma yalnızca bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihatlarda meydana gelebilecek değişiklikler nedeniyle içerik zamanla geçerliliğini yitirebilir. İçeriğin somut olaylara uygulanması veya bu içeriğe dayanılarak alınan kararlar nedeniyle doğabilecek sonuçlardan sorumluluk kabul edilmez.