Dijital Ortamda Fikri Mülkiyet | Av. Ersan Çetin
TR EN DE

Dijital Ortamda Fikri Mülkiyet

Dijital çağda fikri mülkiyet koruması: internet ve telif hakları, dijital haklar yönetimi (DRM), notice-and-takedown prosedürleri, yazılım patentleri ve yapay zeka ile üretilen içeriklerin hukuki statüsü. ABD DMCA, AB DSM Directive ve Türkiye 5651 sayılı Kanun ile FSEK uygulamalarının kapsamlı incelemesi.

Summary in English

Overview

This article examines intellectual property protection in the digital environment, covering internet copyright issues, platform liability, DRM technologies, software protection, and emerging AI-related challenges. It provides comparative analysis of US, EU, and Turkish legal frameworks for digital IP protection.

Key Points

  • Digital Transmission: Rights holders have exclusive rights to digital transmission under FSEK Supplementary Article 4, covering streaming, downloading, and on-demand access.
  • Platform Liability: Hosting providers are not required to monitor content but must remove illegal content upon notification under Turkish Law No. 5651.
  • Notice-and-Takedown: Procedure allowing rights holders to request content removal from platforms, with counter-notification rights for content uploaders.
  • DRM and Anti-Circumvention: Circumventing technological protection measures carries 1-5 years imprisonment under FSEK Article 71/2.
  • AI and IP: AI-generated works raise authorship questions; major patent offices (EPO, USPTO) reject AI as inventor. Text and data mining for AI training remains contested.
Full article in Turkish below

Ueberblick

Dieser Artikel untersucht den Schutz des geistigen Eigentums in der digitalen Umgebung, einschliesslich Internet-Urheberrechtsfragen, Plattformhaftung, DRM-Technologien, Softwareschutz und aufkommender KI-bezogener Herausforderungen. Er bietet eine vergleichende Analyse der US-, EU- und tuerkischen Rechtsrahmen fuer den digitalen IP-Schutz.

Kernpunkte

  • Digitale Uebertragung: Rechteinhaber haben ausschliessliche Rechte an der digitalen Uebertragung gemaess FSEK Zusatzartikel 4, einschliesslich Streaming, Download und On-Demand-Zugang.
  • Plattformhaftung: Hosting-Anbieter sind nicht verpflichtet, Inhalte zu ueberwachen, muessen aber illegale Inhalte nach Benachrichtigung gemaess tuerkischem Gesetz Nr. 5651 entfernen.
  • Notice-and-Takedown: Verfahren, das Rechteinhabern ermoeglicht, die Entfernung von Inhalten von Plattformen zu verlangen, mit Widerspruchsrechten fuer Content-Uploader.
  • DRM und Anti-Umgehung: Die Umgehung technischer Schutzmassnahmen wird mit 1-5 Jahren Freiheitsstrafe nach FSEK Artikel 71/2 bestraft.
  • KI und IP: KI-generierte Werke werfen Urheberschaftsfragen auf; grosse Patentaemter (EPA, USPTO) lehnen KI als Erfinder ab. Text- und Data-Mining fuer KI-Training bleibt umstritten.
Vollstaendiger Artikel auf Tuerkisch unten

1. Giriş

Dijital teknolojiler ve internet, fikri mülkiyet hukukunu köklü bir dönüşüme zorlamıştır. Dijital ortamda içerik üretimi, kopyalama ve dağıtımın kolaylığı, geleneksel koruma mekanizmalarını yetersiz kılmış ve yeni yasal çerçeveler oluşturulmasını zorunlu hale getirmiştir.

Bu makalede, dijital ortamda fikri mülkiyet korumasının temel unsurları, güncel gelişmeler ve özellikle yapay zeka alanındaki tartışmalar ele alınacaktır. Seri makalelerin sonuncusu olan bu çalışma, fikri mülkiyet hukukunun geleceğine dair bir perspektif sunmaktadır.

Karşılaştırmalı Hukuk
ABD: Digital Millennium Copyright Act (DMCA) 1998, dijital telif korumasının temelini oluşturur. Safe harbor (güvenli liman) hükümleri, notice-and-takedown sistemi ve anti-circumvention kuralları içerir. Section 512 ISP sorumluluğunu düzenler.

AB: 2019/790 sayılı Dijital Tek Pazar Direktifi (DSM Directive), platform sorumluluğunu artırmış ve upload filter tartışmalarını başlatmıştır. E-Commerce Directive 2000/31/EC hosting provider sorumluluğunu düzenler. 2022/2065 Digital Services Act yeni kurallar getirmiştir.

Türkiye: 5651 sayılı Kanun internet ortamında yayın ve erişimi düzenler. FSEK Ek m.4 dijital iletimi, m.71-72 dijital ortam suçlarını kapsar. BTK ve mahkemeler erişim engeli kararları verebilir.

2. İnternet ve Telif Hakları

İnternet ortamında telif haklarının korunması, eser sahiplerinin en temel meselelerinden biridir. Dijital kopyalama kolaylığı, sınır tanımayan dağıtım ve anonim kullanıcılar, telif ihlallerini yaygınlaştırmıştır.

2.1. Dijital İletim Hakkı

Dijital iletim hakkı, eserlerin internet ortamında umuma sunulmasını kapsar. Streaming, download, on-demand erişim gibi tüm dijital iletim biçimleri bu hakkın kapsamındadır.

FSEK Ek Madde 4 — Dijital İletim
"Eser sahipleri veya bağlantılı hak sahipleri, eserlerini ve bağlantılı hak konularını dijital ortamda işaret, ses ve/veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletimine ve bu iletimin umuma açık mahallerde erişilebilir kılınmasına izin vermek veya yasaklamak hakkına sahiptir."
Dijital İletim Türü Tanım Örnek Platform
Streaming Anlık iletim, kalıcı kopya yok Spotify, Netflix
Download Kalıcı dijital kopya iTunes, Amazon Music
On-Demand Kullanıcı talebine bağlı erişim YouTube, Vimeo
Webcasting Canlı internet yayını Twitch, TikTok Live

2.2. Platform Sorumluluğu

İnternet platformlarının kullanıcılarının telif ihlallerinden sorumluluğu, dijital fikri mülkiyet hukukunun en tartışmalı konularından biridir. Safe harbor (güvenli liman) hükümleri bu sorumluluğu sınırlarken, güncel düzenlemeler platform yükümlülüklerini artırmaktadır.

5651 Sayılı Kanun — Yer Sağlayıcı Sorumluluğu
"Yer sağlayıcı, yer sağladığı içeriği kontrol etmek veya hukuka aykırı bir faaliyetin söz konusu olup olmadığını araştırmakla yükümlü değildir. Ancak yer sağlayıcı, hukuka aykırı içerikten haberdar edilmesi halinde bu içeriği yayından kaldırmakla yükümlüdür."

3. Notice-and-Takedown Sistemi

Notice-and-takedown (bildirim ve kaldırma) sistemi, hak sahiplerinin platformlara ihlal bildirimi yaparak içeriğin kaldırılmasını talep etmesine imkan tanır. Bu sistem, mahkeme sürecine gerek kalmadan hızlı müdahale sağlar.

Aşama İşlem Süre
Bildirim Hak sahibi ihlal bildirimi gönderir -
İnceleme Platform bildirimi değerlendirir 24-72 saat
Kaldırma İçerik yayından kaldırılır Derhal
Karşı Bildirim İçerik sahibi itiraz edebilir 10-14 gün
İade/Dava İçerik iade edilir veya dava açılır 14 gün sonra
Karşılaştırmalı Hukuk - Notice-and-Takedown
ABD (DMCA): Section 512(c) detaylı prosedür belirler. Counter-notification ile içerik 10-14 gün içinde iade edilebilir. Kötüye kullanım perjury (yalan yere yemin) suçu oluşturur.

AB (DSM Directive): Madde 17, online content-sharing platformları için özel sorumluluk rejimi getirir. Best efforts yükümlülüğü ve stay-down (tekrar yüklenmeyi engelleme) zorunluluğu vardır.

Türkiye: 5651 sayılı Kanun m.9 uyarınca içerik kaldırma ve erişim engeli talep edilebilir. FSEK m.66 uyarınca mahkemeden ihtiyati tedbir alınabilir.

4. Dijital Haklar Yönetimi (DRM)

DRM (Digital Rights Management), dijital içeriklerin izinsiz kopyalanmasını ve dağıtılmasını engellemek için kullanılan teknolojik koruma önlemleridir. Şifreleme, erişim kontrolü ve kullanım kısıtlamaları DRM'in temel bileşenleridir.

DRM Teknolojisi Uygulama Alanı İşlevi
CSS/AACS DVD, Blu-ray İçerik şifreleme
FairPlay Apple iTunes Cihaz sınırlaması
Widevine Streaming (Netflix, vb.) Kalite/erişim kontrolü
Watermarking Fotoğraf, video Kaynak takibi

4.1. Anti-Circumvention Kuralları

Teknolojik koruma önlemlerinin etkisiz kılınması (circumvention), birçok ülkede yasaklanmıştır. Bu yasak, hem doğrudan etkisiz kılma eylemini hem de bu amaçla araç üretimi ve dağıtımını kapsar.

FSEK Madde 71/2 — Teknolojik Önlemlerin Etkisiz Kılınması
"Bu Kanunda tanınan hakların korunması amacıyla eser, icra, fonogram, yapım ve yayınların kullanımının kontrolü için uygulanan etkili teknolojik önlemleri etkisiz kılmaya yönelik cihaz, ürün veya bileşenleri üreten, ithal eden, dağıtan, satan, kiraya veren, reklam, pazarlama, tasarım veya uygulama yapan kişiler hakkında bir yıldan beş yıla kadar hapis cezasına hükmolunur."

5. Yazılım ve Patent

Yazılımın fikri mülkiyet koruması, telif ve patent hukuku arasında tartışmalı bir konudur. Yazılımlar FSEK kapsamında eser olarak korunurken, yazılımın kendisi değil, içerdiği teknik buluşlar patent korumasından yararlanabilir.

5.1. Yazılımın Telif Koruması

Yazılım, FSEK m.2/1 uyarınca ilim ve edebiyat eseri olarak korunur. Koruma, kaynak kodu ve nesne kodunu kapsar. Ancak yazılımın altında yatan fikir, algoritma ve matematiksel yöntemler koruma dışındadır.

5.2. Yazılım Patentleri

SMK m.82/2-c uyarınca, bilgisayar programları "bu nitelikleri dolayısıyla" buluş niteliğinde kabul edilmez. Ancak yazılımın teknik bir sorunu çözmesi halinde, bu teknik çözüm patentlenebilir.

Kriter Telif Koruması Patent Koruması
Koruma Konusu Kod ifadesi Teknik çözüm
Tescil Gerekli değil Zorunlu
Süre 70 yıl (eser sahibi ölümünden) 20 yıl
Bağımsız Geliştirme İhlal oluşturmaz İhlal oluşturur
Karşılaştırmalı Hukuk - Yazılım Patentleri
ABD: Alice Corp. v. CLS Bank (2014) kararı sonrası, soyut fikirleri bilgisayarda uygulayan yazılımlar patentlenemez. Ancak teknik iyileştirme sağlayan yazılımlar patentlenebilir.

AB/EPO: Bilgisayar programları "as such" (bu nitelikleriyle) patentlenemez (EPC m.52). Ancak "further technical effect" sağlayan yazılımlar patentlenebilir.

Türkiye: SMK m.82, EPO yaklaşımı ile paralel düzenleme içerir. Teknik etki testi uygulanır.

6. Yapay Zeka ve Fikri Mülkiyet

Yapay zeka (AI), fikri mülkiyet hukukunun en güncel ve tartışmalı konularından birini oluşturmaktadır. AI tarafından üretilen içeriklerin hukuki statüsü, AI sistemlerinin eğitiminde kullanılan verilerin telif durumu ve AI buluşlarının patentlenebilirliği temel sorulardır.

6.1. AI Tarafından Üretilen İçerikler

AI tarafından otonom olarak üretilen eserler, mevcut telif hukuku çerçevesinde koruma sorunu yaratır. FSEK'te eser sahibi "eser meydana getiren kişi" olarak tanımlanır. AI'nin hukuki kişiliği olmadığından, otonom AI üretimlerinin telif koruması tartışmalıdır.

Senaryo Olası Hak Sahipliği Tartışma
AI araç olarak Kullanıcı/Operatör Yeterli yaratıcı katkı var mı?
Otonom AI üretimi Belirsiz/Kamu malı Eser sahibi kim?
AI geliştiricisi Geliştirici şirket Work-for-hire benzeri yaklaşım
Eğitim verisine dayalı Türev eser? Orijinal eser sahiplerinin hakkı

6.2. AI ve Eğitim Verisi

AI sistemlerinin eğitiminde telif hakkıyla korunan eserlerin kullanılması, "text and data mining" (metin ve veri madenciliği) kapsamında değerlendirilir. AB DSM Directive m.3-4, araştırma amaçlı kullanım için istisna öngörürken, ticari kullanım tartışmalıdır.

AB DSM Directive Madde 4 — Text and Data Mining
"Üye devletler, yasal erişim sağlanan eserler ve bağlantılı hak konularından metin ve veri madenciliği amacıyla çoğaltma ve ayıklama yapılmasına izin veren bir istisna öngörür. Hak sahipleri, eserlerinin bu amaçla kullanılmasını açıkça ve uygun şekilde saklı tutabilir (opt-out)."

6.3. AI Buluşları ve Patent

AI'nin buluş sahibi (inventor) olarak kabul edilip edilemeyeceği, dünya genelinde mahkemeler ve patent ofisleri tarafından incelenmektedir. DABUS davasında, EPO ve USPTO AI'yi buluş sahibi olarak kabul etmemiştir.

Kurum/Mahkeme Karar Gerekçe
EPO Ret Buluş sahibi gerçek kişi olmalı
USPTO Ret Patent Act "individual" gerektirir
UK IPO / Mahkeme Ret Buluş sahibi insan olmalı
Avustralya (ilk derece) Kabul Üst mahkemece bozuldu
Güney Afrika Kabul Şekli inceleme sistemi

7. Erişim Engeli ve İçerik Kaldırma

Türkiye'de internet ortamındaki fikri mülkiyet ihlallerine karşı erişim engeli ve içerik kaldırma kararları verilebilir. 5651 sayılı Kanun ve FSEK bu konuda yetkili makamları ve prosedürleri belirler.

5651 Sayılı Kanun Madde 9 — İçeriğin Yayından Çıkarılması ve Erişimin Engellenmesi
"İnternet ortamında yapılan yayın içeriği nedeniyle kişilik haklarının ihlal edildiğini iddia eden gerçek ve tüzel kişiler ile kurum ve kuruluşlar, içerik sağlayıcısına, buna ulaşamaması halinde yer sağlayıcısına başvurarak uyarı yöntemi ile içeriğin yayından çıkarılmasını isteyebileceği gibi doğrudan sulh ceza hakimine başvurarak içeriğe erişimin engellenmesini de isteyebilir."
Başvuru Yolu Yetkili Makam Uygulama
Uyarı Yöntemi İçerik/Yer sağlayıcı İçeriğin kaldırılması
Sulh Ceza Hakimliği Hakim Erişim engeli kararı
BTK İdari makam Katalog suçlar için re'sen
Mahkeme İhtiyati Tedbir Hukuk mahkemesi Dava süresince engel

8. NFT ve Blokzincir

NFT (Non-Fungible Token) ve blokzincir teknolojisi, dijital varlıkların sahipliği ve ticareti için yeni olanaklar sunmaktadır. Ancak NFT satışının telif hakkı devri anlamına gelmediği ve NFT'lerin hukuki niteliği tartışmalıdır.

NFT Meselesi Hukuki Değerlendirme
Telif devri NFT satışı otomatik telif devri değildir
İzinsiz NFT'leme Eser sahibinin haklarını ihlal edebilir
Akıllı kontrat lisansları Sözleşme hukuku kuralları uygulanır
Royalty mekanizması Platform bağımlı, hukuki zorunluluk yok

9. Sonuç ve Gelecek Perspektifi

Dijital ortamda fikri mülkiyet koruması, teknolojinin hızlı gelişimi karşısında sürekli güncellenen bir hukuk alanıdır. AI, blokzincir ve metaverse gibi yeni teknolojiler, mevcut yasal çerçevelerin yeniden değerlendirilmesini gerektirmektedir.

Fikri mülkiyet hukuku serisi boyunca incelenen konular, bu alanın genişliğini ve karmaşıklığını ortaya koymaktadır. Hak sahipleri, yasal danışmanlar ve politika yapıcılar için sürekli öğrenme ve adaptasyon zorunluluğu devam etmektedir.

Dijital çağın getirdiği zorluklar, aynı zamanda yeni fırsatlar da sunmaktadır. Etkin koruma mekanizmaları, yaratıcılığın teşviki ve bilgiye erişim arasındaki denge, fikri mülkiyet hukukunun geleceğini şekillendirecek temel parametreler olmaya devam edecektir.

Fikri Mülkiyet Hukuku Serisi 15 / 15
Uluslararası Fikri Mülkiyet

Bu çalışma yalnızca bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihatlarda meydana gelebilecek değişiklikler nedeniyle içerik zamanla geçerliliğini yitirebilir. İçeriğin somut olaylara uygulanması veya bu içeriğe dayanılarak alınan kararlar nedeniyle doğabilecek sonuçlardan sorumluluk kabul edilmez.