1. Giriş
Coğrafi işaretler, belirgin bir niteliği, ünü veya diğer özellikleri bakımından kökeninin bulunduğu yöre, alan, bölge veya ülke ile özdeşleşmiş ürünleri tanımlayan işaretlerdir. Bu işaretler, yöresel ürünlerin korunmasını, tüketicilerin bilgilendirilmesini ve yerel ekonomilerin desteklenmesini sağlar.
Türkiye, zengin coğrafi ve kültürel mirası ile dünyada en fazla coğrafi işaret potansiyeline sahip ülkelerden biridir. Antep baklavası, Maraş dondurması, Gaziantep lahmacunu, Afyon kaymağı gibi ürünler, coğrafi işaret korumasından yararlanan önemli örneklerdir.
Fransa: AOC (Appellation d'Origine Controlee) sistemi 1935'ten beri uygulanır. INAO (Institut National de l'Origine et de la Qualite) kuruluşu tescil ve denetim yapar. Özellikle şarap ve peynir sektöründe köklü gelenek vardır.
İtalya: DOP (Denominazione di Origine Protetta) ve IGP (Indicazione Geografica Protetta) sistemi uygulanır. Parmigiano Reggiano, Prosciutto di Parma gibi dünyaca ünlü ürünler korunur.
Türkiye: 6769 sayılı SMK m.33-54 coğrafi işaret hükümlerini içerir. TÜRKPATENT tescil yapar. Menşe adı ve mahreç işareti ayrımı mevcuttur. Koruma süresi sınırsızdır.
2. Coğrafi İşaret Türleri
SMK, coğrafi işaretleri menşe adı ve mahreç işareti olmak üzere iki kategoride düzenlemektedir. Bu ayrım, ürünün coğrafi kökenle olan bağlantısının derecesine göre yapılır.
(2) Coğrafi işaretler; menşe adı ve mahreç işareti olarak ikiye ayrılır."
2.1. Menşe Adı
Menşe adı, coğrafi kökenle en güçlü bağlantıyı ifade eder. Ürünün üretimi, işlenmesi ve diğer tüm işlemlerinin belirli coğrafi alanda gerçekleştirilmesi şarttır. Ürünün niteliği veya özellikleri münhasıran veya esasen coğrafi çevreye bağlı olmalıdır.
- Tüm veya esas nitelik ya da özelliklerini bu coğrafi alana özgü doğal ve beşeri unsurlardan alan,
- Üretimi, işlenmesi ve diğer işlemlerinin tümü bu coğrafi alanın sınırları içinde gerçekleşen,
2.2. Mahreç İşareti
Mahreç işareti, menşe adına göre daha esnek bir koruma sağlar. Üretim aşamalarından en az birinin belirli coğrafi alanda gerçekleştirilmesi yeterlidir.
| Özellik | Menşe Adı | Mahreç İşareti |
|---|---|---|
| Coğrafi Bağlantı | Tüm işlemler coğrafi alanda | En az bir işlem coğrafi alanda |
| Nitelik Kaynağı | Münhasıran veya esasen coğrafi çevre | Belirli nitelik, ün veya özellik |
| AB Karşılığı | PDO (Protected Designation of Origin) | PGI (Protected Geographical Indication) |
| Türkiye Örneği | Antep Fıstığı, Gemlik Zeytini | Maraş Dondurması, Adana Kebabı |
3. Tescil Şartları
Coğrafi işaret tescili için belirli şartların yerine getirilmesi gerekir. Bu şartlar, ürünün coğrafi kökenle bağlantısını ve özgünlüğünü ortaya koymayı amaçlar.
- Tescili istenen coğrafi işaretin adı
- Ürünün tanımı ve özellikleri
- Coğrafi alanın sınırları
- Ürünün coğrafi alan ile bağlantısını kanıtlayan bilgiler
- Üretim metodu ve varsa yerel üretim kuralları
- Denetim biçimi ve denetim yapacak kuruluş
3.1. Başvuru Sahipleri
| Başvuru Sahibi | Koşul |
|---|---|
| Üretici Grupları | Ürünü üreten kişi veya kuruluşların oluşturduğu gruplar |
| Kamu Kurum ve Kuruluşları | İlgili ürünle bağlantılı kamu kurumları |
| Ürünle İlgili Kamu Kurumu Niteliğindeki Meslek Kuruluşları | Odalar, birlikler vb. |
4. Tescil Süreci
Coğrafi işaret tescil süreci, TÜRKPATENT'e başvuru ile başlar. Başvuru, şekli ve esasa ilişkin incelemeden geçtikten sonra yayımlanır ve itiraz sürecinin ardından tescil edilir.
| Aşama | Süre | İşlem |
|---|---|---|
| 1. Başvuru | - | Başvuru formu ve teknik dosya |
| 2. Şekli İnceleme | 2 ay | Evrak kontrolü, eksiklik bildirimi |
| 3. Esasa İlişkin İnceleme | 6 ay | Coğrafi bağlantı, ürün özellikleri değerlendirmesi |
| 4. Yayın | - | Resmi Bültende ilan |
| 5. İtiraz Süresi | 6 ay | Üçüncü kişi itirazları |
| 6. Tescil | - | Sicile kayıt, belge düzenleme |
5. Kullanım Hakkı
Coğrafi işaret, tescil ettirene münhasır bir hak vermez. Tescil edilen coğrafi işareti, teknik şartnameye uygun üretim yapan tüm üreticiler kullanabilir.
(2) Coğrafi işaret hakkı devredilemez ve lisans konusu olamaz."
5.1. Kullanım Koşulları
| Koşul | Açıklama |
|---|---|
| Coğrafi Alan | Üretim belirtilen coğrafi alanda yapılmalı |
| Teknik Şartname | Üretim metodu şartnameye uygun olmalı |
| Ürün Özellikleri | Tescilde belirtilen niteliklere sahip olmalı |
| Denetim | Denetim kuruluşunun onayı alınmalı |
6. Denetim Mekanizması
Coğrafi işaretli ürünlerin kalitesinin ve teknik şartnameye uygunluğunun sağlanması için etkin bir denetim sistemi gereklidir. Denetim, tescil ettiren veya akredite kuruluşlar tarafından yapılır.
Dış Denetim: Akredite denetim kuruluşları tarafından yapılan bağımsız denetim
Resmi Denetim: TÜRKPATENT ve ilgili bakanlıklar tarafından yapılan denetim
Yaptırımlar: Teknik şartnameye aykırı üretim yapanlara coğrafi işareti kullanma yasağı
7. Geleneksel Ürün Adları
SMK, coğrafi işaretlerin yanı sıra geleneksel ürün adlarının korunmasını da düzenlemektedir. Geleneksel ürün adı, coğrafi bir bağ gerektirmeksizin, geleneksel üretim veya bileşimi nedeniyle koruma sağlar.
(2) Geleneksel ürün adı olarak tescil edilebilmesi için ürün adının en az otuz yıldan beri kullanılıyor olması gerekir."
| Özellik | Coğrafi İşaret | Geleneksel Ürün Adı |
|---|---|---|
| Coğrafi Bağlantı | Zorunlu | Zorunlu değil |
| Koruma Temeli | Coğrafi köken | Geleneksel üretim metodu |
| Üretim Yeri | Belirli coğrafi alan | Her yerde üretilebilir |
| AB Karşılığı | PDO/PGI | TSG (Traditional Speciality Guaranteed) |
8. Koruma Kapsamı ve Yasaklar
Tescilli coğrafi işaretin korunması, hak sahibine geniş bir koruma kapsamı sağlar. Bu koruma, doğrudan taklitten sulandırmaya kadar çeşitli ihlal türlerini kapsar.
- Tescil kapsamındaki ürünlerin doğrudan veya dolaylı olarak ticari amaçlı kullanımı
- Coğrafi işaretin ününden haksız yararlanma
- Ürünün gerçek menşei konusunda halkı yanıltacak kullanım
- "Stilinde", "tarzında", "türünde", "yöntemiyle", "orada üretildiği biçimde" gibi ifadelerle birlikte kullanım
- Ürünün iç veya dış ambalajında, tanıtım malzemesinde yanlış veya yanıltıcı işaret kullanımı
9. Türkiye'de Tescilli Coğrafi İşaretler
Türkiye, dünyada en fazla tescilli coğrafi işarete sahip ülkelerden biridir. Gıda ürünlerinden el sanatlarına kadar geniş bir yelpazede coğrafi işaret tescilleri bulunmaktadır.
| Kategori | Örnek Ürünler | Tescil Türü |
|---|---|---|
| Gıda Ürünleri | Antep Fıstığı, Aydın İnciri, Giresun Fındığı | Menşe Adı |
| Tatlı ve Pasta | Antep Baklavası, Maraş Dondurması | Mahreç İşareti |
| Et Ürünleri | Adana Kebabı, Urfa Kebabı, İskender Kebap | Mahreç İşareti |
| El Sanatları | Hereke Halısı, Kütahya Çinisi, Mardin Telkari | Menşe Adı/Mahreç |
| İçecekler | Türk Kahvesi, Türk Çayı | Geleneksel Ürün Adı |
10. Uluslararası Koruma
Coğrafi işaretlerin uluslararası korunması, ikili anlaşmalar ve çok taraflı uluslararası sözleşmeler yoluyla sağlanır. Lizbon Anlaşması ve TRIPS Anlaşması bu alandaki temel düzenlemelerdir.
| Düzenleme | Kurum | Kapsam |
|---|---|---|
| Lizbon Anlaşması | WIPO | Menşe adlarının uluslararası tescili |
| TRIPS Anlaşması | DTÖ | Coğrafi işaretlerin asgari koruma standardı |
| AB-Türkiye Anlaşmaları | AB | Karşılıklı tanıma ve koruma |
| İkili Anlaşmalar | Ülkeler | Karşılıklı tescil ve koruma |
11. Sonuç
Coğrafi işaretler, yerel ürünlerin korunması, kırsal kalkınmanın desteklenmesi ve tüketicilerin bilgilendirilmesi açısından kritik öneme sahiptir. Türkiye'nin zengin coğrafi ve kültürel mirası, bu alanda büyük potansiyel sunmaktadır.
Coğrafi işaret tescili, uzun vadeli bir strateji gerektirir. Tescil öncesi ürün standardizasyonu, denetim mekanizmalarının kurulması ve tescil sonrası etkin koruma ve pazarlama faaliyetleri, başarılı bir coğrafi işaret yönetiminin temel unsurlarıdır.